دکتر حسین سلاح ورزی، عضو هییت مدیره کانون عالی کارفرمایی ایران و عضو سابق شورای عالی کار

وقت اصلاح تامین اجتماعی نرسیده است؟

سازمان تأمین اجتماعی در ایران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین نهادهای ارائه‌دهنده خدمات بیمه‌ای و تأمین اجتماعی، با چالش‌ها و مشکلات متعددی مواجه است.عدم چاره‌جویی برای مشکلات سازمان تأمین اجتماعی می‌تواند به بحران‌های جدی اقتصادی و اجتماعی منجر شود.

کد خبر: ۲۰۱۰۴۶۵

۰۶ مهر ۱۴۰۳

این بحران‌ها نه تنها وضعیت مالی و اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهند، بلکه می‌توانند اعتماد عمومی به نهادهای دولتی را کاهش داده و فشارهای زیادی بر سیستم تولید و اشتغال وارد کنند. برای جلوگیری از این وضعیت، اصلاحات ساختاری و مالی جدی و عاجل در سازمان تأمین اجتماعی ضروری است.
برخی از اصلی‌ترین ضعف‌ها و مشکلات این سازمان عبارتند از:
1.    عدم تعادل مالی و کسری بودجه: یکی از اصلی‌ترین مشکلات تأمین اجتماعی، عدم تعادل بین درآمدها و هزینه‌های این سازمان است. افزایش تعداد بازنشستگان نسبت به بیمه‌شدگان و عدم افزایش متناسب درآمدهای سازمان باعث ایجاد کسری بودجه‌ای قابل توجه شده است.
2.    نظام ناکارآمد مدیریت منابع: مدیریت منابع و سرمایه‌های تأمین اجتماعی به دلیل تصمیم‌گیری‌های ضعیف و عدم شفافیت در سرمایه‌گذاری‌ها، ناکارآمد بوده است. بسیاری از سرمایه‌گذاری‌های این سازمان سودآوری لازم را نداشته‌اند و یا با ریسک‌های بالایی همراه بوده‌اند.
3.    افزایش تعهدات بدون تأمین منابع: هر ساله به تعهدات این سازمان افزوده می‌شود، اما منابع مالی و درآمدها به همان نسبت افزایش نمی‌یابند. افزایش تعداد بازنشستگان، مستمری‌بگیران و خدمات بیمه‌ای بدون منابع مالی پایدار، سازمان را دچار بحران مالی کرده است.
4.    بوروکراسی پیچیده و ناکارآمد: فرآیندهای اداری و بوروکراتیک در تأمین اجتماعی بسیار پیچیده و زمان‌بر است. این مسئله منجر به کاهش رضایت‌مندی بیمه‌شدگان و بازنشستگان از خدمات این سازمان می‌شود.
5.    ضعف در ارائه خدمات الکترونیک: با وجود تلاش‌ها برای توسعه خدمات الکترونیکی، هنوز بسیاری از خدمات این سازمان به‌صورت سنتی و حضوری ارائه می‌شود که باعث کندی روندها و افزایش نارضایتی می‌شود.
6.    شفافیت مالی ناکافی: بسیاری از عملکردهای مالی سازمان تأمین اجتماعی شفافیت لازم را ندارد و این مسئله اعتماد عمومی به این سازمان را کاهش داده است.
7.    فشارهای سیاسی و مداخلات دولتی: تأمین اجتماعی به‌عنوان یک نهاد مستقل باید بدون دخالت‌های سیاسی و دولتی اداره شود، اما این سازمان معمولاً تحت فشارهای سیاسی قرار می‌گیرد که بر تصمیم‌گیری‌های کلیدی آن تأثیر می‌گذارد.
8.    حقوق پایین بازنشستگان: یکی از مشکلات عمده، پایین بودن حقوق بازنشستگان نسبت به هزینه‌های زندگی است. این مسئله نارضایتی زیادی را در بین مستمری‌بگیران ایجاد کرده است.
این مشکلات و معایب موجب شده تا سازمان تأمین اجتماعی با بحران‌های جدی روبه‌رو باشد که در صورت عدم رفع آن‌ها، ممکن است با چالش‌های بیشتری در آینده مواجه شود.
برای رفع چالش‌های سازمان تأمین اجتماعی و بهبود وضعیت آن، مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری، مالی و مدیریتی نیاز است. در زیر برخی از راهکارهای کلیدی که می‌توانند به بهبود شرایط این سازمان کمک کنند ارائه شده است:
1. اصلاحات ساختاری و مالی
•    تعدیل تعهدات: لازم است بررسی و بازنگری در تعهدات سازمان تأمین اجتماعی صورت گیرد تا هزینه‌های اضافی کاهش یابد و تعهدات بر اساس منابع واقعی تنظیم شود.
•    تنوع‌بخشی به منابع درآمدی: سازمان باید منابع جدیدی برای تأمین مالی ایجاد کند. به جای تکیه صرف بر حق بیمه‌های پرداختی از سوی بیمه‌شدگان، می‌توان از طریق سرمایه‌گذاری‌های پایدار و سودآور در حوزه‌های مختلف اقتصادی، منابع جدیدی برای افزایش درآمد فراهم کرد.
•    مدیریت بهتر سرمایه‌گذاری‌ها: سرمایه‌گذاری‌های سازمان تأمین اجتماعی باید شفاف‌تر و سودآورتر باشد. این سازمان می‌تواند با بهبود مدیریت سرمایه‌گذاری‌ها و انتخاب طرح‌های سودآور و کم‌ریسک، از بحران‌های مالی جلوگیری کند.
2. اصلاح نظام مدیریتی و بوروکراتیک
•    کاهش بوروکراسی: اصلاح فرآیندهای اداری و کاهش پیچیدگی‌های بوروکراتیک برای بهبود ارائه خدمات ضروری است. این کار می‌تواند از طریق دیجیتالی‌سازی و استفاده از فناوری‌های نوین در ارائه خدمات به بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران انجام شود.
•    افزایش شفافیت مالی: برای جلب اعتماد عمومی و بهبود کارایی، شفافیت مالی باید بهبود یابد. این کار می‌تواند با انتشار دوره‌ای گزارش‌های مالی دقیق و قابل دسترسی به عموم و همچنین اجرای سیستم‌های حسابرسی مستقل انجام شود.
3. افزایش بهره‌وری و توسعه خدمات الکترونیکی
•    دیجیتالی‌سازی خدمات: توسعه خدمات الکترونیکی و ایجاد پلتفرم‌های آنلاین برای ارائه خدمات بیمه‌ای و بازنشستگی می‌تواند کارایی سازمان را افزایش دهد. این کار به کاهش زمان انتظار و افزایش رضایت بیمه‌شدگان کمک می‌کند.
•    استفاده از فناوری‌های نوین: سازمان باید به سمت استفاده از فناوری‌های نوین همچون هوش مصنوعی، بلاک‌چین و تحلیل داده‌های بزرگ برای بهینه‌سازی فرآیندهای خود حرکت کند.
4. توسعه فرهنگ پس‌انداز و بیمه
•    افزایش تعداد بیمه‌شدگان: برای تأمین منابع مالی بیشتر، ضروری است که جامعه بیمه‌شدگان افزایش یابد. این کار با افزایش آگاهی و تشویق افراد به عضویت در سیستم‌های بیمه‌ای ممکن است.
•    تشویق به بیمه‌های تکمیلی و اختیاری: توسعه بیمه‌های اختیاری و تکمیلی برای کاهش فشار بر سازمان تأمین اجتماعی و ارائه خدمات بهتر به بیمه‌شدگان ضروری است.
5. استقلال سازمان از مداخلات سیاسی
•    حفظ استقلال مدیریتی: یکی از مشکلات سازمان تأمین اجتماعی، دخالت‌های سیاسی و دولتی در تصمیم‌گیری‌هاست. برای جلوگیری از این مداخلات، باید استقلال بیشتری به این سازمان داده شود تا بتواند به صورت حرفه‌ای و بر اساس اصول اقتصادی عمل کند.
6. افزایش حقوق بازنشستگان و مستمری‌بگیران
•    اصلاح نحوه محاسبه مستمری‌ها: لازم است مکانیسم‌های جدیدی برای محاسبه مستمری‌ها در نظر گرفته شود که بهبود رفاه بازنشستگان و مستمری‌بگیران را تضمین کند. می‌توان با استفاده از مدل‌های پویا و تعدیل حقوق‌ها بر اساس نرخ تورم، این مشکل را کاهش داد.
•    افزایش حداقل حقوق بازنشستگان: برای حمایت از بازنشستگان و کاهش نارضایتی‌ها، باید حداقل حقوق بازنشستگی به‌گونه‌ای تنظیم شود که متناسب با هزینه‌های زندگی و تورم باشد.
7. نظارت مستقل و قوی‌تر
•    ایجاد نهادهای ناظر مستقل: ایجاد نهادهای مستقل و قوی برای نظارت بر عملکرد تأمین اجتماعی و مقابله با فساد و سوءمدیریت ضروری است. این نهادها باید به‌طور منظم وضعیت مالی و مدیریتی سازمان را ارزیابی کنند و گزارش‌های مستقلی را ارائه دهند.
8. آموزش و توانمندسازی کارکنان
•    افزایش مهارت‌های مدیریتی و تخصصی: بهبود مهارت‌های کارکنان و مدیران سازمان از طریق آموزش‌های تخصصی در زمینه مدیریت منابع مالی و ارائه خدمات، می‌تواند به بهبود کارایی سازمان کمک کند.
این راهکارها می‌توانند به بهبود عملکرد و رفع مشکلات ساختاری سازمان تأمین اجتماعی کمک کنند و در نهایت به ارتقاء خدمات و افزایش رضایت بیمه‌شدگان منجر شوند.
در صورت عدم چاره جویی مشکلات سازمان تامین اجتماعی چه آینده ای در انتظار آن است و ممکن است چه مشکلاتی برای اقتصاد و نظام تولید ایران ایجاد کند
در صورتی که مشکلات سازمان تأمین اجتماعی ایران بدون چاره‌جویی باقی بماند، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد، نظام تولید و رفاه اجتماعی کشور ایجاد کند. برخی از مهم‌ترین مشکلاتی که ممکن است در آینده ایجاد شوند عبارتند از:
1. ورشکستگی سازمان تأمین اجتماعی
اگر بحران‌های مالی کنونی سازمان ادامه یابد و منابع مالی آن به‌طور پایدار تأمین نشود، احتمال ورشکستگی این نهاد وجود دارد. این وضعیت می‌تواند منجر به ناتوانی سازمان در پرداخت مستمری‌ها و ارائه خدمات بیمه‌ای شود. با افزایش تعداد بازنشستگان و کاهش تعداد بیمه‌شدگان (به دلیل مشکلات اقتصادی و نرخ بیکاری بالا)، عدم تعادل در منابع و مصارف مالی تشدید خواهد شد.
2. افزایش فقر در بین بازنشستگان و مستمری‌بگیران
در صورت عدم توانایی سازمان در پرداخت به موقع و منصفانه مستمری‌ها، بسیاری از بازنشستگان و مستمری‌بگیران با فقر و مشکلات مالی بیشتری مواجه خواهند شد. با توجه به اینکه بسیاری از بازنشستگان درآمد دیگری ندارند، کاهش یا قطع مستمری‌ها می‌تواند سطح رفاه اجتماعی آن‌ها را به شدت کاهش دهد.
3. افزایش بدهی‌های دولت
در صورت ورشکستگی یا عدم توانایی تأمین اجتماعی در انجام تعهداتش، دولت ممکن است مجبور به حمایت مالی از این نهاد شود. این امر باعث افزایش بدهی‌های دولت خواهد شد و فشار مضاعفی بر بودجه عمومی وارد می‌کند. با توجه به مشکلات مالی کنونی دولت، این مسئله می‌تواند به تشدید کسری بودجه و بحران مالی دولت منجر شود.
4. تأثیر منفی بر تولید و اشتغال
سازمان تأمین اجتماعی یکی از بزرگترین نهادهای اقتصادی در ایران است که با سرمایه‌گذاری‌های گسترده در بخش‌های مختلف تولیدی و صنعتی، نقشی کلیدی در اقتصاد دارد. اگر این سازمان با بحران‌های مالی بیشتری مواجه شود، توانایی آن در حمایت از بخش‌های مختلف اقتصادی کاهش می‌یابد. کاهش سرمایه‌گذاری‌های این سازمان می‌تواند باعث کاهش تولید و افزایش بیکاری شود.
از سوی دیگر، افزایش نرخ بیمه‌پردازی‌ها یا کاهش خدمات بیمه‌ای می‌تواند فشار بیشتری بر کارفرمایان و تولیدکنندگان وارد کند و آن‌ها را با مشکلات مالی بیشتری مواجه سازد.

5. کاهش اعتماد عمومی به نهادهای دولتی و اقتصادی
بحران در سازمان تأمین اجتماعی به عنوان یکی از بزرگترین نهادهای خدمات اجتماعی می‌تواند اعتماد عمومی به نهادهای دولتی و اقتصادی را کاهش دهد. این کاهش اعتماد می‌تواند باعث کاهش تمایل افراد به مشارکت در سیستم‌های بیمه‌ای و سرمایه‌گذاری در اقتصاد شود و در نهایت به بحران‌های بیشتری در سطح کلان اقتصادی منجر شود.
6. افزایش فشار بر نظام بهداشت و درمان
سازمان تأمین اجتماعی بخش بزرگی از هزینه‌های بهداشت و درمان بیمه‌شدگان را تأمین می‌کند. در صورت ناکامی این سازمان در انجام وظایف خود، بسیاری از بیمه‌شدگان از خدمات درمانی مناسب محروم خواهند شد. این امر می‌تواند منجر به افزایش هزینه‌های درمان برای افراد و فشار بر سیستم بهداشتی کشور شود.

7. افزایش نابرابری‌های اجتماعی
عدم توانایی سازمان تأمین اجتماعی در ارائه خدمات به مستمری‌بگیران و بازنشستگان می‌تواند نابرابری‌های اجتماعی را افزایش دهد. این امر به ویژه در بین اقشار کم‌درآمد و آسیب‌پذیر جامعه محسوس‌تر خواهد بود و ممکن است منجر به افزایش نارضایتی‌های اجتماعی و سیاسی شود.
8. فشار مضاعف بر کارفرمایان و تولیدکنندگان
در صورتی که سازمان تأمین اجتماعی با مشکلات مالی جدی‌تری مواجه شود، ممکن است نرخ‌های بیمه کارفرمایان را افزایش دهد یا خدمات بیمه‌ای خود را کاهش دهد. این مسئله می‌تواند هزینه‌های کارفرمایان را افزایش دهد و توانایی آن‌ها در پرداخت دستمزدها و حفظ نیروی کار را کاهش دهد. در نتیجه، نرخ بیکاری افزایش و تولید کاهش می‌یابد، که اثرات منفی بیشتری بر اقتصاد دارد.
9. تشویق به عدم بیمه‌پردازی
در صورت عدم اعتماد به کارایی و پایداری سازمان تأمین اجتماعی، برخی از افراد ممکن است تمایلی به بیمه‌پردازی نداشته باشند. این مسئله می‌تواند به کاهش تعداد بیمه‌شدگان و در نهایت افزایش فشار مالی بر سازمان منجر شود. به‌ویژه در شرایطی که بیمه‌پردازی به نظر اقتصادی نمی‌رسد، افراد و کارفرمایان به سمت فرار بیمه‌ای و کاهش مشارکت در سیستم بیمه سوق پیدا می‌کنند.
10. کاهش انگیزه‌های سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی
با افزایش ناپایداری مالی و اقتصادی ناشی از بحران تأمین اجتماعی، اعتماد سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به اقتصاد کشور کاهش می‌یابد. این مسئله می‌تواند منجر به کاهش سرمایه‌گذاری‌های داخلی و جذب کمتر سرمایه‌های خارجی شود، که یکی از عوامل اصلی توسعه اقتصادی محسوب می‌شود.
11. بحران‌های اجتماعی و افزایش نارضایتی عمومی
ادامه بحران‌های مالی تأمین اجتماعی و ناتوانی آن در ارائه خدمات مناسب می‌تواند به نارضایتی‌های گسترده در سطح جامعه منجر شود. این نارضایتی‌ها ممکن است در قالب اعتراضات اجتماعی و نافرمانی‌های مدنی ظاهر شود، که امنیت و ثبات اجتماعی را تهدید می‌کند.

اکنون و در ابتدای فعالیت دولت چهاردهم، غفلت از وضعیت سازمان تامین اجتماعی ممکن است خسران غیر جبران و دومینو واری در اقتصاد و اجتماع را به همراه داشته باشد.
تصمیم سازی و تصمیم گیری بهینه برای این صندوق بین نسلی بدون حضور و مشورت شرکا ممکن و میسر و مطلوب نیست. در این راستا شاید اولین و بهترین اقدام انجام مقدمات احیا شورای عالی تامین اجتماعی با رعایت اصل سه جانبه گرایی باشد. اصلاح نظام تامین اجتماعی  و عملکرد درست سازمان در مواجهه با ذینفعان متر و معیار و شاخص کارفرمایان،کارآفرینان و صاحبان بنگاه ها در سنجش وفای به عهد و اجرای وعده های مسعود پزشکیان و احمد میدری است.