بازنشستگان جایگزین نیروی جوان؛

بحران اشتغال در چین/ چرا شرکت‌های چینی بازنشستگان را به‌جای جوانان استخدام می‌کنند؟

با اجرای اجباری بیمه اجتماعی در چین، کارفرمایان برای کاهش هزینه‌ها به سمت استخدام بازنشستگان روی آورده‌اند. این روند که همزمان با فشار فزاینده بر کارجویان جوان و کاهش امنیت شغلی رخ داده، موجی از بحث‌های اجتماعی و اقتصادی در کشور چین را برانگیخته است.

کد خبر: ۲۰۸۲۹۷۶

۰۸ شهريور ۱۴۰۴

به گزارش اقتصاد آنلاین، اندیشکده چینی «ثینک چاینا» در گزارشی به موج تازه استخدام بازنشستگان در چین همزمان با بحران اشتغال جوانان پرداخته است. این اندیشکده در گزارش خود نوشت: «شروع کار در ۲۲ سالگی، اخراج در ۳۵ سالگی و بازگشت به کار در ۵۰ سالگی؛ این واقعیت عجیب نیروی کار چین است.»

با تصمیم دولت چین برای اجرای اجباری پرداخت حق بیمه اجتماعی، موجی از شوخی‌ها و تحلیل‌ها فضای اینترنت چین را فرا گرفته است. محور اصلی این واکنش‌ها دو گروه هستند: کارجویان میانسالی که با فشار مضاعف کاهش دستمزد یا حتی اخراج روبه‌رو هستند، و بازنشستگانی که از پرداخت بیمه اجتماعی معاف‌اند و به کالای داغ بازار کار بدل شده‌اند.

افزایش فرصت‌های شغلی برای بازنشستگان

اوایل ماه اوت، دیوان عالی خلق چین در یک تفسیر قضایی اعلام کرد که از اول سپتامبر، توافق‌های غیررسمی میان کارفرما و کارگر برای چشم‌پوشی از پرداخت بیمه اجتماعی بی‌اعتبار خواهد بود. این اعلامیه موجی از بحث‌های داغ درباره اشتغال سالمندان به راه انداخت و حتی عبارت «استخدام بازنشستگان در مک‌دونالد» در شبکه اجتماعی ویبو ترند شد.

برخی کاربران طنزپرداز نوشتند: «ما باید در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ زندگی همچنان کار کنیم و حتی مرخصی بگیریم تا جشن تولد ۶۰ سالگی‌مان را برگزار کنیم.»

دیگران از بازگشت بازنشستگان به بازار کار ابراز ناراحتی کردند: «چرا بازنشستگان نمی‌توانند صرفاً از مستمری خود لذت ببرند، به‌جای رقابت با جوانان برای یافتن شغل؟»

شرایط تازه بازار کار چین برای بازنشستگان

یک زنجیره نانوایی در شانگهای، صندوقدارانی را با حقوق پایه ۴۵۰۰ یوان به‌علاوه پورسانت، پاداش عملکرد و اضافه‌کاری در تعطیلات رسمی استخدام می‌کند. تنها شرط غیرقابل مذاکره: داشتن گواهی بازنشستگی است.

اگرچه مک‌دونالد سریعاً توضیح داد که استخدام بازنشستگان سیاست تازه‌ای نیست، اما بررسی روزنامه «لیانه‌زاوباو» از وبگاه‌های کاریابی و شبکه‌های اجتماعی نشان داد که در دو هفته نخست اوت، فهرست متعددی از مشاغل از جمله پیشخدمت، فروشنده، کارمند بایگانی، نیروی مالی و نگهبان منتشر شده است. این مشاغل که کمی پس از اعلام تفسیر قضایی دیوان عالی ارائه شدند، حقوقی میان ۳۰۰۰ تا ۶۰۰۰ یوان (معادل ۴۲۰ تا ۸۴۰ دلار آمریکا) پیشنهاد می‌دادند.

گرچه هنوز داده دقیقی از شمار واقعی مشاغل ایجادشده برای بازنشستگان وجود ندارد، اما نگرانی و بحث‌های ناشی از این تغییر قانونی آشکار است.

جذابیت مشاغل سبک‌تر برای بازنشستگان

در مقایسه با مشاغل کم‌درآمد اداری که اغلب شامل الگوی طاقت‌فرسای «۹۹۶» (کار از ۹ صبح تا ۹ شب، شش روز در هفته) هستند، فرصت‌های شغلی مخصوص بازنشستگان معمولاً ساعات منعطف‌تری دارند و نیازمند تلاش ذهنی کمتری هستند. برای نمونه، همان زنجیره نانوایی در شانگهای، صندوقدارانی را با حقوق پایه ۴۵۰۰ یوان به‌علاوه پورسانت و پاداش عملکرد و همچنین اضافه‌کاری در تعطیلات استخدام می‌کند. شرط اصلی: داشتن گواهی بازنشستگی.

استخدام بازنشستگان؛ نصف‌شدن هزینه نیروی کار

برای کسب‌وکار‌های کوچک با حاشیه سود اندک مانند صنایع غذایی و خرده‌فروشی، مزایای اقتصادی استخدام بازنشستگان کاملاً روشن است. در شانگهای، استخدام یک کارگر معمولی ماهانه حدود ۲۸۰۰ یوان هزینه بیمه اجتماعی بر دوش کارفرما می‌گذارد. حتی با حداقل دستمزد سال ۲۰۲۵ این شهر که ۲۷۴۰ یوان تعیین شده، کارفرما ناگزیر است دست‌کم ۵۵۴۰ یوان در ماه بپردازد. از آنجا که بازنشستگان از پرداخت بیمه اجتماعی معاف‌اند، شرکت‌ها با استخدام آنان تقریباً نصف هزینه نیروی کار را صرفه‌جویی می‌کنند.

خانم «چنگ» که یک رستوران کوچک در شانگهای اداره می‌کند، در گفت‌وگویی اذعان داشت که پرداخت اجباری بیمه اجتماعی بار سنگینی بر کسب‌وکارش تحمیل کرده است. او برای کاهش هزینه‌ها اغلب اعضای خانواده خود را به کار می‌گرفت تا از پرداخت بیمه اجباری شانه خالی کند.

واکنش‌های اجتماعی به قوانین تازه بیمه

شبکه‌های اجتماعی پر از روایت‌های مشابه است. یک کاربر از شهر چینگ‌دائو نوشت که پس از اعلام مقررات تازه، شرکت‌شان «به‌طور آشکار از پرداخت بیمه اجتماعی دست کشید». کاربری دیگر از سیچوان نیز با ناامیدی گفت که کارفرمای مادرش صراحتاً به کارگران اعلام کرده است یا باید بیمه اجتماعی خود را شخصاً پرداخت کنند یا استعفا دهند.

آقای «لیو» که در صنعت ساخت‌وساز فعالیت دارد، به روزنامه «لیانه‌زاوباو» گفت بسیاری از شرکت‌های کوچک برای گریز از تعهدات بیمه اجتماعی، در فصل‌های اوج کارگران موقت استخدام می‌کنند. شرکت‌های متوسط نیز معمولاً رویکرد «پوشش حداقلی» دارند: یعنی تنها برای کارکنان کلیدی بیمه اجتماعی می‌پردازند که لازمه شرکت در مناقصه‌ها یا دریافت رتبه اعتباری است و سایر کارکنان را کارگران موقت محسوب کرده و تنها بیمه حوادث گروهی برایشان در نظر می‌گیرند.

وانگ یوکسی، کارمند ۲۹ ساله در ووهان نوشت: «من صادقانه حتی تمایلی به پرداخت حق بیمه اجتماعی ندارم، چون هیچ تضمینی نیست که چیزی دریافت کنم. تا زمان بازنشستگی، ممکن است تعداد کمی در سیستم بیمه مشارکت داشته باشند.»

کم‌پرداختی بیمه اجتماعی در چین شایع است. یک بررسی توسط شرکت خدمات منابع انسانی ۵۱شه‌بائو از ۶۱۲۵ شرکت در سراسر کشور نشان داد که تنها ۲۸٫۴٪ کاملاً مطابق با الزامات پرداخت بیمه اجتماعی عمل می‌کنند. در همین حال، ۲۸٫۲٪ بر اساس حداقل آستانه و ۲۲٫۰٪ صرفاً بر پایه حقوق ثابت (بدون در نظر گرفتن پاداش‌ها) حق بیمه پرداخت می‌کنند.

وانگ یوکسی، کارمند ۲۹ ساله ووهان، از جمله افرادی است که حق بیمه اجتماعی‌شان کم پرداخت شده است. او به «لیانه‌زاوباو» گفت با وجود اینکه حداقل پایه پرداخت ماهانه در ووهان ۴۴۹۴ یوان است، دو کارفرمای قبلی او تنها حدود ۱۰٪ حداقل محلی را برای بیمه اجتماعی وی پرداخت کرده‌اند — کمتر از ۲۰۰ یوان در ماه.

با این حال، وانگ نسبت به این وضعیت تلخکامی ندارد. او گفت: «صادقانه حتی تمایلی به پرداخت بیمه اجتماعی ندارم، چون هیچ تضمینی نیست که چیزی دریافت کنم. تا زمان بازنشستگی، ممکن است تعداد کمی در سیستم بیمه مشارکت داشته باشند.»

فشار جمعیتی و بحران بازنشستگی

نگرانی او بی‌مورد نیست. با افزایش تعداد افراد بالای ۶۰ سال و رسیدن آنان به سن بازنشستگی، چین شاهد بزرگ‌ترین موج بازنشستگی خود تا کنون است؛ بیش از ۲۰ میلیون نفر سالانه بازنشسته می‌شوند. همزمان، نرخ پایین تولد به معنای کاهش تعداد افراد پرداخت‌کننده آینده به سیستم مستمری است.

گزارش محاسبات بیمه بازنشستگی چین ۲۰۱۹-۲۰۵۰ که توسط آکادمی علوم اجتماعی چین منتشر شد، پیش‌بینی کرده است که صندوق بازنشستگی چین می‌تواند از سال ۲۰۲۸ با کسری مواجه شود و تا سال ۲۰۳۵ دچار ورشکستگی شود.

هزینه کوتاه‌مدت، سود بلندمدت

فو فاجیان، دانشیار دانشکده کسب‌وکار لی کونگ چیان دانشگاه مدیریت سنگاپور، به «لیانه‌زاوباو» گفت اجرای اجباری بیمه اجتماعی ناگزیر باعث ایجاد تعارض میان طرف‌های مختلف خواهد شد. وی چند نتیجه احتمالی را برشمرد: کارفرمایان و کارکنان ممکن است نیاز به بازنگری در سهم‌بری هزینه بیمه اجتماعی داشته باشند، برخی کارکنان شغل خود را تغییر دهند، شرکت‌ها ممکن است به استخدام بازنشستگان روی آورند و فشار هزینه‌ها حتی برخی کسب‌وکار‌های کوچک را به تعطیلی وادارد.

او افزود که اگرچه برخی تعطیلی‌های کسب‌وکار در این دوران اجتناب‌ناپذیر است، اما باید در اقلیت باشند. بیشتر شرکت‌ها مجبور به تحمل هزینه نیروی کار بالاتر خواهند بود. هرچند استخدام بازنشستگان می‌تواند هزینه‌ها را در کوتاه‌مدت کاهش دهد، اما ممکن است به هزینه‌های پنهان مانند کاهش بهره‌وری منجر شود.

فو اشاره کرد که رشد اقتصادی اولیه چین با مدل کارگاه‌های پرکار و نیروی کار ارزان هدایت شده است، اما این رشد به قیمت دستمزد پایین و ضعف تقاضای داخلی بوده است.

او ادامه داد: کالا‌های چینی ارزان و باکیفیت هستند، اما مردم عادی هنوز قدرت خرید کافی ندارند که در نهایت به دلیل افزایش نیافتن درآمدهایشان است. بسیاری صرفاً گذران زندگی می‌کنند و هیچ شبکه ایمنی واقعی ندارند.

ضرورت اصلاح توزیع درآمد و تقویت امنیت اجتماعی

او معتقد است با توسعه اقتصادی، دولت باید ساختار توزیع درآمد را هدایت و اصلاح کند. اگرچه بیمه اجتماعی اجباری با سیاست حداقل دستمزد متفاوت است، اما عملکردی مشابه دارد.

وی توضیح داد که بیمه اجتماعی اجباری، حفاظت پایه‌ای کارکنان را افزایش می‌دهد، به تقویت تقاضای داخلی و حمایت از چرخه داخلی کمک می‌کند و نشان‌دهنده نوعی اصلاح عرضه است. این تغییر مسیر از مدل رشد صادرات‌محور به مدلی مبتنی بر تقاضای داخلی را نشان می‌دهد، جایی که کارگران سهم بیشتری از منافع رشد خواهند داشت.

با این حال، فو تأکید کرد که این گذار یک‌شبه رخ نخواهد داد و نیازمند زمان و تلاش سیستماتیک است. اما از منظر امنیت ملی و توسعه اقتصادی، او تأکید کرد که کلید تبدیل چین به کشور توسعه‌یافته، رفاه بیشتر مردم است. وی گفت: «اگر دستمزد‌ها در طولانی‌مدت پایین باقی بماند، قطعاً نمی‌توان کشور را توسعه‌یافته دانست.»