آتشفشان کوه تفتان بیدار شد/ از ۱۰ آتشفشان اصلی ایران چه خبر؟

کوه تفتان، واقع در استان سیستان و بلوچستان و ۵۰ کیلومتری شمال شهر خاش نزدیک مرز ایران و پاکستان، یک آتشفشان لایه‌ای است که طی صدها هزار سال از انباشت لایه‌های گدازه و خاکستر شکل گرفته و دانشمندان می‌گویند آخرین فعالیت آن به حدود ۷۰۰ هزار سال پیش بازمی‌گردد.

کد خبر: ۲۰۹۴۱۴۰

۲۷ مهر ۱۴۰۴

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از عصر ایران، در بدترین فاجعه آتشفشانی قرن بیستم، کوه "پله" در دریای کارائیب و در سال ۱۹۰۲ شاهد فوران گدازه‌های داغ بود به طوری که تنها در چند دقیقه شهر ۳۰ هزار نفری "سنت پیر" نابود شد و همه ساکنان آن به جز دو نفر کشته شدند.

کوه آتشفشانی تفتان نگاه پژوهشگران زمین‌شناسی جهان را به خود جلب کرده است.

مطالعه‌ای تازه که در نشریهٔ Geophysical Research Letters منتشر شده، از افزایش آرام ارتفاع قله‌ی تفتان تا حدود ۹ سانتی‌متر بین ژوئیه ۲۰۲۳ تا مه ۲۰۲۴ خبر می‌دهد. این تغییر سطح می‌تواند نشانگر انباشت گاز یا مایعات داغ در اعماق زمین باشد و از نظر زمین‌شناسی اهمیت زیادی دارد.

تفتان کجاست؟

تفتان در استان سیستان و بلوچستان و ۵۰ کیلومتری شمال شهر خاش واقع شده است، جایی نزدیک مرز ایران و پاکستان. کوه تفتان از نوع آتشفشان لایه‌ای است؛ یعنی در طی صد‌ها هزار سال از انباشت لایه‌های گدازه و خاکستر شکل گرفته است. دانشمندان می‌گویند آخرین بار ۷۰۰ هزار سال پیش (۷۰۰۰ قرن قبل) این آتشفشان فعال بوده است. بعد از آن، این کوه شاهد هیچ گونه انفجار یا گدازه ثبت نشده‌ای نبوده است، هر چند که برخی گزارش‌های غیررسمی از درخشش شبانه‌ای در سال ۱۹۰۲ خبر می‌دهند ولی مستندی در این باره وجود ندارد.

با این حال همواره فومارول‌های فعال و بخار‌های گوگردی در دهانه‌های قله مشاهده می‌شود و بوی گوگرد در اطراف چشمه‌های آب گرم منطقه محسوس است. فومارول به دهانه‌های کوچک روی کوه آتشفشانی گفته می‌شود که هنوز از آنها بخار آب و گاز‌های داغ مثل گوگرد بیرون می‌آید.

اگر تفتان فعال شود

زندگی در دامنه و اطراف کوه آتشفشان، می‌تواند خطرناک باشد؛ اگر روزی آتشفشان تفتان فعال شود شاهد فوران‌های انفجاری یا خروج گدازه‌ها خواهیم بود که در آن صورت بیشترین خطر متوجه روستا‌های دامنه، منابع آب و کیفیت هوای منطقه خواهد بود.

فوران‌های احتمالی می‌تواند با انتشار گاز‌های گوگردی و دی‌اکسیدکربن، بارش خاکستر و جریان‌های آتشفشانی همراه باشد. بسته به شدت فعالیت، میزان خسارت و مرگباری آتشفشان نیز متفاوت خواهد بود. به عنوان یک مثال تاریخی، در بدترین فاجعه آتشفشانی قرن بیستم، کوه "پله" در دریای کارائیب و در سال ۱۹۰۲ شاهد فوران گدازه‌های داغ بود به طوری که تنها در چند دقیقه شهر ۳۰ هزار نفری "سنت پیر" نابود شد و همه ساکنان آن به جز دو نفر کشته شدند. اما بسیار هم پیش آمده که آتشفشانی فعال شده و تنها به گدازه ریزی مختصری در اطراف و تصاعد دود بر سر خود اکتفا کرده و خسارتی نداشته است.

آیا خطر تفتان نزدیک است؟

در یک کلام و برای آسودگی خاطر: "نه".

از دیدگاه زمین‌شناسی، سامانه زیرزمینی تفتان هنوز در حال تبادل گرما، بخار و گاز است و اخیراً نیز سطح قله حدود ۹ سانتی‌متر بالا آمده است که احتمالاً ناشی از انباشت بخار یا گاز در یک مخزن کوچک زیرسطحی بوده، نه از حرکت مستقیم ماگما (ماده‌ی مذاب) به سمت بالا. بنابر این خطر فوری تفتان و مناطق اطرافش را تهدید نمی‌کند هر چند که هیچ آتشفشانی را نمی‌توان صددرصد بی‌خطر دانست.

مهم این است که فوران آتشفشان‌ها معمولاً با نشانه‌های پیش‌هشدار همراه است که در مورد تفتان، هیچ‌یک از این نشانه‌ها تا امروز مشاهده نشده است.

چه خبر از سایر آتشفشان‌های ایران؟

ایران ۱۰ کوه آتشفشانی معروف دارد که خوشبختانه هیچ کدام شان فعال نیستند.

در زمین شناسی، آتشفشان‌ها از نظر فعالیت به ۴ گروه تقسیم می‌شوند:

۱) فعال: همین الان در حال فوران است یا در آستانه فوران

۲) نیمه‌فعال: هر چند فوران و گدازه و انفجار ندارد ولی علائمی مانند بیرون آمدن گاز‌ها و بخار‌ها در آن دیده می‌شود

۳) خفته: در درون و زیر زمین زنده است ولی برخلاف نیمه فعال، هیچ نمود بیرونی ندارد

۴) خاموش: به نظر می‌رسد برای همیشه مرده است و هرگز فعال نخواهد شد

آخرین وضعیت آتشفشان‌های ایران

دماوند، در رشته کوه‌های البرز در شمال تهران: نیمه فعال

تفتان، در استان سیستان و بلوچستان: نیمه فعال

سبلان، در استان اردبیل: نیمه فعال

سهند، در آذربایجان شرقی: نیمه فعال

قلعه‌حسن‌علی (راین)، در استان کرمان: نیمه فعال

سر آخور، در خراسان رضوی-قوچان: نیمه فعال

درازو، در خراسان رضوی - قوچان: خفته

میدان آتشفشانی شهسواران (شامل پهنه‌ای با ابعاد ۶۰ در ۱۲۰ کیلومتر به شکل بیضی) در سیستان و بلوچستان: خفته

بزمان، در سیستان و بلوجستان: خاموش

ملک سیاه کوه، در سیستان و بلوچستان: خاموش