قدرت خاموش آسمان ایران / بمب‌افکن افسانه‌ای که نجنگید

سوخو‑۲۴ بدون شلیک حتی یک بمب، به نمادی از بازدارندگی هوایی ایران تبدیل شد و نشان داد قدرت واقعی همیشه در میدان نبرد آشکار نمی‌شود.

کد خبر: ۲۱۱۰۹۸۰

۱۴ دی ۱۴۰۴

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از گجت نیوز، در حالی‌که بسیاری از جنگ‌افزارهای ایران در میدان‌های نبرد آزموده شدند، سوخو-۲۴ بدون شلیک حتی یک بمب، نقشی تعیین‌کننده در بازدارندگی هوایی کشور ایفا کرد.

سوخو-۲۴ برای نیروی هوایی ایران نه یک یادگار تشریفاتی و نه خریدی نمایشی است. این پرنده از همان نخستین روز ورود به کشور برای پرواز در ارتفاع پست، نفوذ از میان لایه‌های پدافند متراکم و رساندن بمب‌های دقیق به هدفی که تنها یک مختصات روی نقشه بود ماموریت یافته بود.

طبق اخبار نظامی، این هواپیمای دوموتوره روسی در دهه شصت خورشیدی به ناوگان ایران پیوست و به‌تدریج به ستون فقرات مأموریت‌های تهاجمی دوربرد بدل شد. در طول سال‌ها، خلبانان ایرانی آن را در رزمایش‌ها و تمرین‌های بی‌وقفه تا مرز فرسودگی به کار گرفتند، سامانه‌های ناوبری و تسلیحاتی‌ آن را به‌روز کردند و نسخه‌هایی با تجهیزات بومی برای مأموریت‌های خاص ساختند. بااین‌حال این بمب‌افکن هرگز وارد نبرد مستقیم نشد.

نقش راهبردی سوخو-۲۴ در نیروی هوایی ایران

سوخو-۲۴ ایران یادگار عصری است که هنوز بمب‌افکن تاکتیکی معنا و فلسفه‌ای مستقل داشت؛ زمانی که موشک‌های کروز هنوز همه‌چیز را تعیین نمی‌کردند و خلبان باید برای رساندن بمب، خود را تا عمق آتش دشمن پرتاب می‌کرد. در دهه ۱۹۶۰ میلادی اتحاد جماهیر شوروی هواپیمایی می‌خواست که بتواند در ارتفاعی بسیار پایین، در هر وضعیت آب‌وهوایی، با سرعت بالا و بدون اتکا به پوشش جنگنده‌های برتری هوایی، ضربات دقیق و برق‌آسا وارد کند.

حاصل آن نیاز، تولد بمب‌افکن سنگین‌وزن سوخو‑۲۴ با بال متغیر و تمرکز کامل بر نفوذ و بقا در قلب دفاع دشمن بود. این پرنده در میانه دهه ۱۹۷۰ وارد خدمت رسمی شد و به‌سرعت به رهبر نسل جدیدی از بمب‌افکن‌های تاکتیکی در بلوک شرق تبدیل شد. سامانه‌های پیشرفته ناوبری‌ـ‌رزمی، رادار چندحالته PNS‑24 Tigr، توان پرواز در ارتفاع ۵۰ متری سطح زمین با هدایت راداری و محورکردن طراحی آن حول بقای خدمه در محیط‌های الکترونیکی متراکم، باعث شد سوخو‑۲۴ به پرنده‌ای ارزشمند در عملیات نفوذ عمیق تبدیل شود.

بال‌های متغیر سوخو 24 در سه حالت شامل زاویه باز برای برخاست ملایم تا وضعیت کاملاً جمع‌شده برای پرواز سریع در ارتفاع پایین طراحی شده بود تا در نقش‌های گوناگون بهترین کارایی را ارائه دهد. ورود این هواپیما به ایران به واپسین سال‌های جنگ تحمیلی بازمی‌گردد؛ دورانی که ناوگان فرسوده غربی ایران، شامل فانتوم‌های F‑4 خسته و تایگرهای F‑5 سبک‌وزن، دیگر پاسخ‌گوی نیاز عملیات عمیق نبودند.

کشور در پی بمب‌افکنی بود که بتواند در دل تحریم‌ها، مستقل از قطعات و پشتیبانی غربی عمل کند و درعین‌حال ظرفیت حمل بار زیاد، برد بالا و ناوبری مستقل داشته باشد. در واقع سوخو-۲۴ ایران یک پاسخ راهبردی به نیاز واقعی میدان بود که در مأموریت‌های دشوار بهترین عملکرد زمان خود را به نمایش بگذارد. این هواپیما خلبان آموزش‌ندیده را نمی‌بخشد و تکنسین کم‌تجربه را هم به زودی کنار می‌زند.

فلسفه دو‌نفره بودن کابین آن با حضور افسر سامانه‌های تسلیحاتی در کنار خلبان، گویای پیچیدگی عملیاتی آن است. در نسخه‌های ایرانی افسر تسلیحات وظیفه کنترل سامانهٔ هدف‌گیری و بمب‌افکنی را برعهده دارد، در حالی که خلبان هدایت تاکتیکی پروازهای کم‌ارتفاع را انجام می‌دهد.

تولد جنگ‌افزاری برای پرواز در مرز خطا و مرگ

سوخو-۲۴ از همان ابتدا برای مأموریت پرواز در ارتفاعی که اشتباه خلبان، برخورد حتمی با زمین بود متولد شد. فلسفه طراحی آن بر عبور از مرزهای فیزیکی و فنی آن دوران استوار بود؛ برای انجام مأموریت‌هایی در محدوده‌ای که دیگر جنگنده‌ها جرئت نزدیک شدن به آن را نداشتند. در عصر خود، سامانه‌ ناوبری و رادار تعقیب عوارض زمینی این هواپیما به‌واقع یک جهش فناورانه به‌شمار می‌رفت. سیستم هدایت خودکار آن می‌تواند ضمن خواندن پستی‌ و بلندی‌های زمین با دقت بالا، مسیر پرواز را تطبیق دهد و در ارتفاع‌هایی گاه کمتر از ۵۰ متر با سرعت نزدیک به ۱٬۴۰۰ کیلومتر بر ساعت (حدود ۱.۱ ماخ) حرکت کند.

این قابلیت همان چیزی بود که سوخو-24 ایران را به کابوس سامانه‌های دفاع هوایی دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی بدل کرد که می‌توانست از زیر چتر پدافند عبور کند و ضربه‌ دقیق را در قلب دشمن فرود آورد. قلب تپنده این هواپیما دو موتور توربوجت AL‑21F‑3A با رانش نزدیک به ۱۱٬۲۰۰ کیلوگرم نیرو در حالت پس‌سوز هستند. این موتورها شاید از منظر اقتصادی کابوسی برای سوخت باشند، اما فلسفه سوخو‑۲۴ هیچ‌گاه صرفه‌جویی نبوده است. مصرف بالا در برابر توان نفوذ، سرعت و قدرتی که مأموریت را ممکن می‌ساخت، بهایی قابل‌قبول بود.

مسیر بومی‌شدن سوخو‑۲۴ در ایران

در عرصه تسلیحات، سوخو‑۲۴ انعطاف‌پذیری مثال‌زدنی دارد و از بمب‌های سقوط آزاد کلاسیک FAB‑500 و FAB‑250 گرفته تا موشک‌های هدایت‌شونده لیزری مانند Kh‑25، Kh‑29، Kh‑58 و حتی Kh‑31 در برخی نسخه‌ها پشتیبانی می‌کند. علاوه بر آن، قابلیت حمل تا ۸ تُن مهمات در ۸ پایلون زیر بال و بدنه، این بمب‌افکن را قادر کرده در مأموریت‌های متنوع از حمله میدانی تا انهدام پدافندهای دشمن مشارکت کند.

در نیروی هوایی کشورمان سوخو-۲۴ ایران دهه‌به‌دهه از یک هواپیمای وارداتی به یک سیستم بومی تبدیل شد. نخستین گام‌ها با راه‌اندازی خطوط نگهداری مستقل در پایگاه‌های هوایی همدان و تبریز برداشته شد. سپس پروژه‌های ارتقا شامل نوسازی اویونیک، جایگزینی نمایشگرهای آنالوگ با دیجیتال، افزودن سامانه ناوبری ماهواره‌ای داخلی و تطبیق هواپیما با تسلیحات ساخت ایران، از جمله بمب‌های هدایت لیزری «قاصد»، موشک‌های هوا‑به‑سطح بومی و پادهای هدف‌گیری پیشرفته آغاز شدند.

در دهه ۱۳۹۰ مجموعه‌ای از پروژه‌های بازسازی و ارتقا عملیاتی با همکاری صنایع الکترونیک دفاعی انجام شد تا سوخو-۲۴ ایران بتواند همچنان در مأموریت‌های مدرن حضور مؤثر داشته باشد. برخی نمونه‌ها حتی به سامانه‌های ارتباط داده و لینک هوایی داخلی مجهز شدند تا در قالب شبکه‌های فرماندهی بومی عمل کنند. جذاب‌ترین بخش ماجرا این است که ایران بدون پشتیبانی سازنده، این پرنده پیچیده را زنده نگه داشت. سوخو‑۲۴ حتی در روسیه هواپیمایی به‌شدت پرهزینه در نگهداری محسوب می‌شود، اما ایران موفق شد آن را عملیاتی نگه دارد و به ستون فقرات مأموریت‌های ضربتی دوربرد تبدیل کند.

پرنده‌ای که آرام می‌ماند تا روزی همه چیز را تغییر دهد

با وجود تمام و قابلیتی که در کالبد سوخو-۲۴ ایران نهفته است، این هواپیما هرگز وارد نبرد واقعی نشد. بسیاری این سکوت طولانی را اشتباهاً نشانه ضعف یا محدودیت می‌دانند، اما سوخو‑۲۴ نه برای مأموریت‌های روزمره، بلکه برای لحظاتی نگهداری شد که تصمیم‌گیران نظامی می‌دانستند اگر این پرنده از زمین جدا شود، کشور وارد مرحله‌ای شده است که بازگشتی در کار نیست. این هواپیما در دکترین دفاعی ایران یک دارایی استراتژیک محسوب می‌شود نه ابزاری برای نمایش یا مانور‌های رسانه‌ای، بلکه وسیله‌ای برای مأموریت‌هایی که باید با دقت، غافلگیری و ضربه‌ قاطع همراه باشد.

هر پرواز تمرینی، هر مأموریت آموزشی و هر ساعت آماده‌باش این هواپیما مفهومی فراتر از آمادگی رزمی دارد و هشدار بی‌کلامی برای دشمنان بالقوه است که اگر سوخو-۲۴ ایران بلند شوند، یعنی اوضاع از مرحله هشدار عبور کرده است. از منظر فنی، سوخو‑۲۴ بدون تردید دیگر جوان نیست. طراحی آن به اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل ۱۹۷۰ برمی‌گردد، دورانی که قدرت خام جایگزین ظرافت سیستم‌های دیجیتال امروزی بود.

سطح مقطع راداری بالا، مصرف زیاد سوخت به‌واسطه موتورهای AL‑21F‑3A و نیاز به پشتیبانی سنگین زمینی از ضعف‌های شناخته‌شده آن‌ هستند. اما فلسفه وجودی سوخو‑۲۴ هیچ‌گاه ظرافت نبود و استقامت، قدرت نفوذ و اطمینان از موفقیت مأموریت را با خود به همراه دارد. در ایران، این بمب‌افکن نه‌تنها حفظ شد بلکه به مرور زمان به یک تجربه فنی و عملیاتی زنده بدل شد.

مهندسان و خلبانان ایرانی در دهه‌هایی که ارتباط با سازنده قطع بود، راه نگه داشتن این سیستم پیچیده را آموختند. از بازسازی قطعات موتوری و هیدرولیکی تا طراحی مدارهای جایگزین برای اویونیک‌های قدیمی، هر گام در نگهداری آن به انباشت دانش بومی انجامید. همین تجربه منحصر‌به‌فرد است که امروز سوخو-۲۴ ایران را بیش از یک هواپیما می‌کند و به نوعی یک دانشگاه پرنده برای نسل‌های متخصصان نظامی محسوب می‌شود.

سوخو‑۲۴ با وجود سن بالا، همچنان یکی از معدود بمب‌افکن‌های واقعی در منطقه است. مأموریتش از ابتدا این بود که در ارتفاعی پایین‌تر از دید رادارها نفوذ کند، با سرعتی بالا به هدف برسد و در سکوت بازگردد. این روحیه خشن و مأموریت‌محور هنوز در ذات هواپیما زنده است؛ همان روحی که باعث شد حتی بدون ورود به نبرد واقعی، نقش آن در بازدارندگی هوایی ایران محفوظ بماند.