تحولات ژئوپلیتیک و دکترین مونرو؛

ونزوئلا پس از مادورو؛ سلطه آمریکا یا ثبات منطقه‌ای؟

دونالد ترامپ پس از بازداشت غافلگیرکننده نیکلاس مادورو، با طرح دکترین تازه‌ای برای آمریکای لاتین، از نقش مستقیم ایالات متحده در اداره ونزوئلا و کنترل منابع نفتی آن سخن گفت؛ رویکردی که واکنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی گسترده‌ای برانگیخته است.

کد خبر: ۲۱۱۰۹۸۷

۱۴ دی ۱۴۰۴

به گزارش اقتصادآنلاین، وقتی از دونالد ترامپ پرسیده می‌شد که با کارزار نظامی خود علیه ونزوئلا به دنبال چه هدفی است، معمولاً فقط پاسخ‌هایی مبهم می‌داد: جلوگیری از رسیدن مهاجران و مجرمان به ایالات متحده؛ متوقف کردن جریان مواد مخدر از ونزوئلا؛ و در سال‌های اخیر، بازپس‌گیری ذخایر نفتی که ونزوئلا، مانند بسیاری از کشورها، دهه‌ها پیش ملی کرده بود. او به‌ندرت، یا شاید هرگز، از تغییر رژیم سخن نمی‌گفت؛ شاید به این دلیل که می‌دانست پایگاه رأی‌دهندگانش پس از دهه‌ها «جنگ‌های بی‌پایان» در جهان اسلام، نسبت به درگیری خارجی تازه بدبین است.

اما پس از ربودن نیکلاس مادورو، رهبر قدرتمند این کشور، در یورشی خیره‌کننده پیش از سپیده‌دم توسط نیرو‌های ویژه آمریکا در سوم ژانویه، ترامپ دیدگاهی خارق‌العاده درباره کاربرد قدرت آمریکا در آمریکای لاتین و آنچه اکنون «دکترین دونرو» می‌نامد، ارائه کرد. به گفته او، ایالات متحده کشوری را که بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان را دارد «اداره» خواهد کرد و در صورت لزوم نیرو‌های نظامی خود را در آن مستقر می‌کند. شرکت‌های آمریکایی نیز «مقدار عظیمی ثروت» استخراج خواهند کرد؛ به نام غنی‌سازی هم‌زمان آمریکایی‌ها و ونزوئلایی‌ها.

حاشیه‌نشینی دموکراسی و تهدید همسایگان

در صورت لزوم، دموکراسی جای خود را به قدرت می‌داد. رهبر اپوزیسیون و برنده جایزه صلح نوبل، ماریا کورینا ماچادو، که حزبش در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴ از پیروزی محروم شده بود، برای آینده قابل پیش‌بینی هیچ نقشی نداشت. در عوض، ترامپ ادعا کرد دلسی رودریگز، معاون رئیس‌جمهور منتخب مادورو، با حاکمان جدید آمریکایی همکاری خواهد کرد؛ ادعایی که او آن را رد کرد. سایر کشور‌های منطقه چه دوستانی مانند مکزیک و چه دشمنانی، چون کوبا هشدار گرفتند که یا با آمریکا همکاری کنند یا با پیامد‌ها روبه‌رو شوند. گوستاوو پترو، رئیس‌جمهور کلمبیا، که ترامپ او را به «تولید کوکائین» و «ارسال آن به ایالات متحده» متهم کرد، باید «حواسش را جمع کند».

ترامپ گفت ایالات متحده برای مدت طولانی اجرای دکترین قرن نوزدهمی مونرو را فراموش کرده بود؛ دکترینی که هدفش کنار نگه داشتن قدرت‌های خارجی از آمریکای لاتین بود. او اعلام کرد: «از این پس، سلطه آمریکا در نیمکره غربی هرگز دوباره زیر سؤال نخواهد رفت. چنین چیزی رخ نخواهد داد.»

عملیات نظامی و بازداشت مادورو

عملیاتی که به دستگیری مادورو انجامید، دقیقاً ۳۶ سال پس از بازداشت مانوئل نوریه‌گا، دیکتاتور پیشین پاناما و هدف آخرین مداخله تغییر رژیم آمریکا در آمریکای لاتین، صورت گرفت. مادورو و همسرش، سیلیا فلورس، پیش از آنکه بتوانند به اتاقی مستحکم بگریزند، دستگیر شدند و برای محاکمه در نیویورک به اتهام قاچاق مواد مخدر و جرایم دیگر، به ناو تهاجمی آبی‌ـ‌خاکی «یواس‌اس ایوو جیما» منتقل شدند.

موفقیت عملیات هوابرد و تمرکز بر اجرای قانون علیه «فراری»‌ای به نام مادورو، احتمالاً تردید‌های نمایندگان جمهوری‌خواه کنگره را که نگران نقض «قانون اختیارات جنگی» بودند، کاهش خواهد داد؛ قانونی که توان رئیس‌جمهور برای ورود به جنگ‌های خارجی بدون مجوز کنگره را محدود می‌کند. دموکرات‌ها این مداخله را غیرقانونی خواندند.

واکنش‌های منطقه‌ای و جهانی

دولت‌های چپ‌گرای آمریکای لاتین، از جمله برزیل، نسبت به نقض منشور سازمان ملل ابراز نگرانی ویژه کردند. دولت‌های راست‌گرا حمایت بیشتری نشان دادند. خاویر میلی، رئیس‌جمهور آرژانتین، این یورش را «خبری عالی برای جهان آزاد» توصیف کرد. رهبران سایر نقاط جهان، به‌ویژه در اروپا، خواستار حفظ ثبات شدند.

برای مارکو روبیو، نخستین فرد با ریشه‌های آمریکای لاتینی که به‌عنوان وزیر خارجه خدمت می‌کند، کنار زدن مادورو همواره بخشی از طرحی ژئوپلیتیک گسترده‌تر بوده است: حذف ثروتمندترین رژیم چپ‌گرا در کارائیب، تضعیف کشور‌هایی مانند نیکاراگوئه و کوبا که از نفت ارزان ونزوئلا بهره‌مند شده‌اند، و بیرون راندن رقبایی، چون چین و روسیه از منطقه. وقتی از ترامپ پرسیده شد آیا آمریکا قصد دارد کوبا را از دریافت نفت ونزوئلا محروم کند، پاسخ داد: «بله.»

از اشارات مبهم تا راهبرد آشکار

بخش زیادی از این اهداف تا کنون فقط به‌طور ضمنی از سوی مقام‌ها مطرح شده بود و در راهبرد امنیت ملی نوامبر، که وعده «بازگرداندن برتری آمریکا در نیمکره غربی» را می‌داد، انعکاس یافت. اکنون با «عملیات عزم مطلق»، این سیاست به‌طور آشکار اعلام شده است.

دولت ترامپ امیدوار به اداره غیرمستقیم ونزوئلا از طریق دلسی رودریگز است، نه اشغال مستقیم؛ رویکردی که در افغانستان و عراق تجربه‌ای ناخوشایند بود. روبیو با او گفت‌و‌گو کرده و به گفته ترامپ، «او اساساً آماده است کاری را که ما برای دوباره عظیم کردن ونزوئلا لازم می‌دانیم انجام دهد. بسیار ساده.» با این حال، معاون رئیس‌جمهور لحنی سرسختانه اتخاذ کرد و گفت ونزوئلا «مستعمره هیچ‌کس نخواهد شد»، آنچه بر این کشور می‌گذرد را «جنایتی ناقض حقوق بین‌الملل» خواند و خواستار آزادی مادورو شد.

حذف اپوزیسیون و سردرگمی ناظران

در همین حال، ماچادو گفت اپوزیسیون منتخب «آماده است از مأموریت خود دفاع کند و قدرت را به دست بگیرد»، اما ترامپ حمایت ناچیزی نشان داد. او گفت: «برای او بسیار دشوار خواهد بود که رهبر شود»، و سپس مدعی شد که ماچادو «در داخل کشور نه حمایت دارد و نه احترام»؛ ادعایی که درست نیست. ایوان الیس از کالج جنگ ارتش آمریکا، یک نهاد آموزشی نظامی، گفت این بی‌اعتنایی به اپوزیسیون بسیاری از کارشناسان آمریکایی را «مبهوت» کرده است. ونزوئلایی‌ها در جشن‌های میامی نیز نمی‌توانستند آن را باور کنند و اصرار داشتند ترامپ اشتباه لفظی کرده است.

وقتی از ترامپ پرسیده شد آیا حضور نیرو‌های آمریکایی در کشور ضروری خواهد بود، گفت: «اگر لازم باشد، از استقرار نیرو‌های زمینی نمی‌ترسیم.»، اما پیشنهاد کرد حضور آمریکا ممکن است به تأمین امنیت صنعت نفت محدود شود. او گفت: «ما آن را درست اداره می‌کنیم، حرفه‌ای اداره می‌کنیم، بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتی جهان را می‌آوریم تا میلیارد‌ها و میلیارد‌ها دلار سرمایه‌گذاری کنند.» ترامپ هیچ محدودیت زمانی برای اداره آمریکا بر کشور تعیین نکرد، جز آنکه گفت مایل است انتخابات «به‌سرعت» برگزار شود.

بازگشت به مداخله‌گری و ابهام آینده

همه اینها چرخشی چشمگیر از احتیاط پیشین دولت او در قبال درگیری‌های خارجی است. ترامپ در ژوئن تأسیسات هسته‌ای ایران را بمباران کرد، اما سپس از ورود به سیاست داخلی آن کشور پرهیز کرد—دست‌کم تا این هفته، که تهدید به مداخله نظامی بیشتر کرد اگر رژیم دینی علیه معترضان ضدحکومتی به خشونت متوسل شود. از نظر رایان برگ از مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی در واشنگتن، ترامپ به نیمکره غربی متفاوت می‌نگرد: به‌عنوان امتدادی از «اول آمریکا».

با این حال، هنوز روشن نیست ترامپ چگونه ونزوئلا را در صورتی که ارتش و شبه‌نظامیان آن تصمیم به مقاومت بگیرند، چنان‌که رودریگز و دیگر رهبران بازمانده علناً وعده داده‌اند، کنترل خواهد کرد. بسیاری چیز‌ها به توازن قدرت در آنچه از رژیم باقی مانده بستگی دارد. سرعتی که نیرو‌های آمریکایی مادورو را از کشور خارج کردند، به‌شدت نشان می‌دهد که همکاری از سوی فردی بلندپایه در رژیم وجود داشته است؛ احتمالاً در ازای توافقی در آینده یا در پی پاداش ۵۰ میلیون دلاری که آمریکا برای اطلاعات منجر به بازداشت مادورو تعیین کرده بود.

ترامپ اکنون نشان داده است نیروهایش چه توانایی‌هایی دارند. رودریگز و دیگر مدعیان قدرت در کاراکاس اکنون می‌دانند حتی اگر بتوانند رقبای خود را شکست دهند و کنترل را به دست گیرند، تهدید نیروی قاهر آمریکا بر فراز سرشان سنگینی می‌کند. به گفته ترامپ: «همه چهره‌های سیاسی و نظامی در ونزوئلا باید بفهمند آنچه برای مادورو رخ داد می‌تواند برای آنها هم رخ دهد، و اگر عادل و منصف نباشند حتی در برابر مردم خود رخ خواهد داد.»

او خطاب به ونزوئلایی‌ها گفت: «دیکتاتور و تروریست، مادورو، سرانجام در ونزوئلا از میان رفت؛ مردم آزادند، دوباره آزادند.» این ادعا محل تردید است، زیرا به نظر می‌رسد طرح او این است که ونزوئلا تحت اداره روزمره یک چهره ارشد چاویستی باقی بماند؛ در حالی که رهبران منتخب دموکراتیک کنار گذاشته شده‌اند و ثروت کشور تحت کنترل شرکت‌های آمریکایی قرار می‌گیرد.

منبع: اکونومیست