وضعیت دفاع هوایی جهان / سامانه‌ها با سرعت شگفت‌انگیز حمله کردند

پنج سامانه دفاع هوایی قدرتمند در جهان اهداف را با دقت فوق‌العاده شناسایی و با موشک‌های سریع، اقدام به انهدام یا از کار انداختن آنها می‌کنند.

کد خبر: ۲۱۱۴۸۵۸

۰۴ بهمن ۱۴۰۴

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از روزیاتو، از زمانی که انسان‌ها برای مأموریت‌های شناسایی و بعدها بمباران سوار بالن‌های هوای گرم شدند، پدافند هوایی به یکی از دغدغه‌های اصلی نیروهای نظامی در سراسر جهان تبدیل شد. هرچند روش‌های مختلفی برای مقابله با تهدیدات هوایی وجود داشت، اما تنها در دوران جنگ جهانی دوم بود که این راهکارها به سیستم‌های بزرگ و زمین‌پایه با کنترل متمرکز تکامل پیدا کنند.

نخستین نمونه شاخص، سیستم Dowding ساخت بریتانیا بود که در جریان نبرد بریتانیا نقش مهمی در دفاع از این کشور ایفا کرد و مانع از ادامه بمباران‌های گسترده نازی‌ها شد.

سامانه‌های مدرن امروزی، مانند سامانه پدافند هوایی MIM-104 Patriot، به‌مراتب پیشرفته‌تر از نمونه‌های اولیه هستند. این سامانه‌ها از رادارهای پیچیده برای کشف و رهگیری اهداف استفاده می‌کنند و پس از شناسایی، موشک‌های زمین‌به‌هوایی را با سرعتی بسیار بالا برای رهگیری و انهدام یا از کار انداختن هدف شلیک می‌کنند.

انواع مختلفی از این سامانه‌ها وجود دارد؛ از جمله سامانه‌های دفاع نقطه‌ای نزدیک مانند فالانکس نیروی دریایی آمریکا که بیشتر روی ناوها برای دفاع موضعی به کار می‌روند. این سامانه‌ها در مقابله با پهپادها، موشک‌های نزدیک شونده و هواگردها بسیار مؤثرند، اما لزوماً قدرتمندترین گزینه محسوب نمی‌شوند.

البته تعریف «قدرت» در سامانه‌های پدافند هوایی کاملاً عینی و یک‌بعدی نیست. داشتن کلاهک بزرگ‌تر یا سرعت بالاتر، لزوماً یک سامانه را قدرتمندتر نمی‌کند. قدرت واقعی در پدافند هوایی از توانایی کشف، رهگیری و انهدام مؤثر تهدید ناشی می‌شود؛ موضوعی که کارآیی عملیاتی را در جایگاهی بسیار مهم‌تر از برد، سرعت یا قدرت انفجار قرار می‌دهد.

در ادامه این مطلب، پنج سامانه پدافند هوایی نظامی که معمولاً در زمره قدرتمندترین‌ها قرار می‌گیرند، بدون ترتیب خاصی معرفی می‌شوند. همچنین در این فهرست تنها یک سیستم دفاع هوایی از هر کشور بررسی شده است.

S-۵۰۰ Prometheus

سیستم پدافند هوایی S-500 Prometheus ساخت روسیه برای مقابله با انواع تهدیدات هوایی، از جمله موشک‌های بالستیک، طراحی شده است. این سامانه که در سال ۲۰۲۱ معرفی شد، به‌عنوان یک نسل جدید در کنار سامانه‌های S-300، S-400 و سامانه ضدبالستیک A-235 (که هنوز در حال توسعه است) عمل می‌کند.

S-500 ارتقایی قابل‌توجه نسبت به نسل‌های پیشین به‌شمار می‌رود. طبق برنامه‌ریزی‌ها، پس از استقرار کامل، این سیستم دفاع هوایی در کنار S-400 و S-350 می‌تواند در تئوری کل خاک روسیه را با حدود ۸۰۰ پرتابگر در قالب ۱۰۰ گردان پوشش دهد.

توسعه S-500 از اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد و روسیه قصد داشت دو مرکز تولیدی برای آن ایجاد کند. در غرب نگرانی‌هایی وجود دارد که قابلیت‌های این سامانه، به‌ویژه از نظر برد و مشخصات فنی، تهدیدی جدی برای جنگنده‌هایی مانند F-35 Lightning II باشد. گزارش‌ها حاکی از آن است که S-500 قادر است اهداف را تا فاصله نزدیک به ۶۰۰ کیلومتر شناسایی کند و پس از رهگیری، موشک‌هایی را برای انهدام اهداف در بردی تا حدود ۵۰۰ کیلومتر شلیک کند. این سامانه همچنین توانایی مقابله با موشک‌های میان‌برد و حتی ماهواره‌های مدار پایین را دارد.

با توجه به اینکه روسیه و چین در حال توسعه سامانه‌های ضدماهواره هستند، توانایی S-500 در هدف قرار دادن ماهواره‌های غربی نگرانی‌های قابل‌توجهی برای این کشورها ایجاد کرده است. روسیه نخستین واحد عملیاتی S-500 را در اواسط دسامبر ۲۰۲۵ مستقر کرد. این سامانه متحرک است، می‌تواند با تهدیدات مافوق‌صوت مقابله کند و از رهگیرهایی بهره می‌برد که قادرند اهدافی را تا ارتفاع حدود ۱۹۲ کیلومتر بالاتر از سطح دریا منهدم کنند؛ قابلیتی که آن را به تهدیدی بالقوه برای ماهواره‌ها و هر هدفی میان پرتابگر و لایه‌های بالایی جو تبدیل می‌کند.

THAAD (Terminal High Altitude Area Defense)

در حالی‌ که ایالات متحده تعداد زیادی سامانه موشکی پاتریوت در اختیار دارد، یک سامانه پدافند هوایی دیگر با توان به‌مراتب بالاتر نیز وجود دارد. سامانه THAAD یک سامانه ضد موشک بالستیک است که برای رهگیری و انهدام موشک‌های بالستیک ورودی طراحی شده است. توسعه این سامانه حاصل تجربه ارتش آمریکا در جریان عملیات «طوفان صحرا» است؛ زمانی که عراق شمار زیادی موشک اسکاد را به‌سوی اهداف آمریکایی و متحدان آن شلیک کرد.

THAAD سامانه‌ای زمین‌پایه، متحرک و قادر به درگیری در ارتفاعاتی بالاتر از پاتریوت است. این سامانه در درجه نخست برای دفاع از مناطق وسیع در برابر موشک‌های بالستیک قاره‌پیما (ICBM) طراحی شده؛ موشک‌هایی که رهگیری آن‌ها به‌شدت دشوار است. در حالت ایده‌آل، هر آتشبار که شامل شش پرتابگر و ۴۸ موشک رهگیر است، می‌تواند یک موشک نزدیک شونده را شناسایی و رهگیری کرده، رهگیر را شلیک کند و هدف را در مرحله نهایی پرواز منهدم سازد. این مرحله دشوارترین زمان برای رهگیری ICBMها محسوب می‌شود، زیرا موشک‌ها با سرعتی بسیار بالا حرکت می‌کنند.

مرحله نهایی شامل بازگشت کلاهک‌ها به جو زمین است و کمتر از یک دقیقه به طول می‌انجامد؛ موضوعی که رهگیری موفق را به فرایندی بسیار پیچیده و چالش‌برانگیز تبدیل می‌کند. با این حال، THAAD دقیقاً برای انجام همین مأموریت طراحی شده و در چندین آزمایش موفق به رهگیری اهداف شده است.

این سامانه در کشورهای مختلفِ متحد ایالات متحده مستقر شده و در سال ۲۰۲۲ نخستین رهگیری عملیاتی خود را انجام داد؛ زمانی که یک موشک بالستیک میان‌برد شلیک‌شده توسط نیروهای حوثی به‌سوی یک تأسیسات نفتی امارات در نزدیکی پایگاه هوایی الظفره، با موفقیت منهدم شد.

David’s Sling

اسرائیل به دلایل روشن، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی پدافند هوایی خود انجام داده است. اسرائیل بارها هدف انواع تهدیدات هوایی قرار گرفته و برای سال‌ها از سامانه‌های MIM-23 Hawk و پاتریوت با موفقیت استفاده کرده است.

David’s Sling جدیدترین ارتقای سامانه پدافند هوایی اسرائیل به‌شمار می‌رود و نسبت به گزینه‌های پیشین که مجموعه «گنبد آهنین» را تشکیل می‌دهند، پیشرفت‌های قابل‌توجهی دارد. این سامانه برای مقابله با طیف گسترده‌تری از تهدیدات طراحی شده است؛ از جمله هواپیماها، پهپادها، موشک‌های کروز، موشک‌های بالستیک تاکتیکی و راکت‌های برد بلند.

David’s Sling لایه میانی شبکه پدافند هوایی چندلایه اسرائیل را تشکیل می‌دهد و توان درگیری با اهداف در بردی حدود ۴۰ تا ۳۰۰ کیلومتر را دارد. موشک رهگیر این سامانه با نام Stunner، یک موشک دومرحله‌ای است که فاقد کلاهک انفجاری بوده و می‌تواند اهدافی را در فاصله‌ای تا حدود ۱۴.۵ کیلومتر منهدم کند.

این رهگیر به سرعتی معادل ماخ ۷.۵ (بیش از ۹,۲۰۰ کیلومتر بر ساعت) می‌رسد. نبود کلاهک انفجاری ممکن است عجیب به نظر برسد، اما در سامانه‌های مدرن پدافند هوایی، انرژی جنبشی برخورد اغلب برای انهدام هدف کاملاً کافی است.

این سامانه متحرک بوده و از راداری چندمنظوره بهره می‌برد که هم برای پایش هوایی و هم برای کنترل آتش استفاده می‌شود. هر واحد شلیک تا ۱۲ موشک حمل می‌کند که هزینه هرکدام حدود یک میلیون دلار برآورد شده است.

این موشک‌ها در ایالات متحده و با همکاری شرکت Raytheon و شرکت اسرائیلی Rafael تولید می‌شوند. علاوه بر این، گزینه پیشرفته‌تری از این رهگیر به نام SkyCeptor نیز وجود دارد که هزینه‌ای به‌مراتب کمتر از Stunner دارد و عمدتاً برای مقابله با موشک‌های بالستیک کوتاه‌ تا میان‌برد، موشک‌های کروز و تهدیدات مشابه به کار می‌رود.

HQ-۹C

سامانه پدافند هوایی HQ-9 ساخت چین ریشه در دهه ۱۹۷۰ دارد و از این نظر سامانه‌ای نسبتاً قدیمی به‌شمار می‌رود. با این حال، مانند اغلب سامانه‌های تسلیحاتی، طی سال‌ها بارها ارتقا یافته است. نسخه دریایی این سیستم دفاع موشکی با نام HQ-9B وجود دارد که می‌تواند از روی انواع شناورها، طیف گسترده‌ای از اهداف را مورد اصابت قرار دهد، اما قدرتمندترین نسخه این خانواده احتمالاً HQ-9C است که در سال ۲۰۲۵ به مرحله عملیاتی رسید.

این نسخه یک سامانه متحرک زمین‌پایه به شمار می‌آید که برای انهدام موشک‌های بالستیک ورودی در مرحله نهایی پرواز طراحی شده است. نخستین نمایش عمومی HQ-9C در رژه نظامی پکن در ۳ سپتامبر ۲۰۲۵ انجام شد.

با این حال، چین معمولاً مشخصات فنی دقیق تسلیحات خود را منتشر نمی‌کند و همین موضوع باعث شده تحلیل‌گران غربی تنها بر اساس شواهد غیرمستقیم درباره قابلیت‌های آن گمانه‌زنی کنند. تصور می‌شود HQ-9C بخشی از لایه بالایی پدافند هوایی چین باشد؛ به این معنا که توانایی رهگیری اهدافی در ارتفاع بسیار بالا را دارد.

این موضوع می‌تواند شامل هدف قرار دادن ماهواره‌های در مدار زمین و همچنین رهگیری موشک‌های بالستیک قاره‌پیما در مرحله نهایی پرواز باشد. برد این سامانه احتمالاً بیش از ۳۰۰ کیلومتر بوده و حداکثر سرعت آن دست‌کم به ماخ ۴.۲ (بیش از ۵,۱۵۰ کیلومتر بر ساعت) می‌رسد.

البته با توجه به قابلیت‌های ادعایی ضدبالستیک، این سرعت می‌تواند به‌مراتب بیشتر باشد. سامانه پرتاب متحرک HQ-9C دست‌کم دارای چهار لانچر عمودی پرتاب در هر خودرو است. همچنین نسخه‌های پیشین HQ-9 از رهگیرهایی با کلاهک انفجاری قوی و وزنی نزدیک به ۱۸۰ کیلوگرم بهره می‌بردند که بر روی موشک‌های دومرحله‌ای نصب می‌شد؛ بنابراین به‌احتمال زیاد چین رهگیرهای HQ-9C را نیز به‌گونه‌ای مشابه مسلح کرده است.

SAMP/T و SAMP/T NG

سامانه SAMP/T یک سامانه پدافند هوایی متحرک است که به‌طور مشترک توسط فرانسه و ایتالیا توسعه یافت. این سیستم ضد هوایی در دهه ۱۹۹۰ وارد مرحله تولید شد و به‌دلیل توانایی مقابله با موشک‌های کروز، موشک‌های بالستیک تاکتیکی و هواگردها، توسط چندین کشور اروپایی در شبکه‌های پدافند هوایی چندلایه به‌کار گرفته شد.

SAMP/T از خانواده موشک‌های ASTER استفاده می‌کند که وزن هرکدام بین ۶۸۵ تا ۱٬۰۰۰ پوند (۳۰۸ تا ۴۵۰ کیلوگرم) است. موشک Aster 15 بردی حدود ۳۰ کیلومتری دارد، در حالی که Aster 30 قادر است اهدافی تا فاصله ۱۲۰ کیلومتری از محل پرتاب را هدف قرار دهد.

در سپتامبر ۲۰۲۵، دانمارک سامانه SAMP/T را به‌جای سامانه پاتریوت ساخت آمریکا برای نیروهای مسلح خود انتخاب کرد. هرچند پاتریوت سابقه‌ای طولانی و اثبات‌شده در زمینه قابل اطمینان بودن دارد، اما تصمیم دانمارک برای خرید سامانه فرانسوی–ایتالیایی SAMP/T نشان‌دهنده توانمندی‌های بالای این سامانه است.

نسخه ارتقایافته‌ای با نام SAMP/T NG قرار است در سال ۲۰۲۶ عرضه شود که برد، عملکرد در ارتفاع بالا و توان مقابله با موشک‌های بالستیک تاکتیکی در نسخه قبلی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد. SAMP/T NG از پوشش کامل ۳۶۰ درجه برخوردار بوده و می‌تواند اهداف را در فاصله‌ای بیش از ۳۵۰ کیلومتر شناسایی کند.

پس از شناسایی، درگیری با اهداف هوایی مانند موشک‌های کروز و هواپیماها می‌تواند از فاصله‌ای حدود ۱۵۰ کیلومتری آغاز شود. در مقابله با موشک‌های بالستیک، برد عملیاتی SAMP/T NG دست‌کم به ۶۰۰ کیلومتر می‌رسد. این سامانه با نیروی انسانی محدود و در زمان کوتاه قابل استقرار است و می‌تواند به‌راحتی با شبکه‌های پدافند هوایی مورد استفاده متحدان ناتو یکپارچه شود. هر آتشبار شامل ۴۸ موشک Aster، یک رادار چندمنظوره، یک واحد درگیری و شش پرتابگر است که هرکدام توان شلیک هشت موشک را دارند.