فاجعه در شمال ایران؟ / آیا دریای خزر در حال نابودی است؟!

بر اساس گزارش‌های رسمی، تراز آب دریای خزر در سال‌های اخیر با شتابی نگران‌کننده کاهش یافته و بررسی‌ها نشان می‌دهد این پهنه آبی در صورت تداوم شرایط اقلیمی کنونی، در آستانه ثبت رکوردی بی‌سابقه در افت سطح آب قرار دارد.

کد خبر: ۲۱۱۷۹۹۹

۱۷ بهمن ۱۴۰۴

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از ایرنا؛ این دریا که گاهی بزرگ‌ترین دریاچه جهان و گاهی کوچک‌ترین دریای خودکفای کره زمین طبقه‌بندی می‌شود، بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی است. طول آن حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر است. سطح دریای خزر در حدود ۲۸ متر پائین‌تر از سطح دریا‌های آزاد است.

بر اساس گزارش موسسه تحقیقات آب، معصومه بنی‌هاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب، در باره نوسان‌های تاریخی سطح آب دریای خزر خاطرنشان کرد: دریای خزر به‌عنوان بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، همواره با نوسان‌های طبیعی سطح آب رو‌به‌رو بوده است.

وی ادامه داد: بررسی داده‌های ثبت‌شده در ایستگاه‌های ترازسنجی نزدیک به دو قرن اخیر نشان می‌دهد این دریا دوره‌های متناوب افزایش و کاهش سطح آب را تجربه کرده، اما از اواسط دهه ۱۳۷۰ شمسی تاکنون، روندی کاهشی و نسبتاً پایدار بر تراز آب آن حاکم شده است.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲۵۰ سانتی‌متر کاهش یافته است به‌گونه‌ای که حدود ۹۰ سانتی‌متر از این کاهش تنها در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده و میانگین تراز آب در سال ۱۴۰۳ به منفی ۲۸.۱۵ متر رسیده است.

کاهش ۳۶۰ میلیارد متر مکعب از آب دریای خزر

بنی هاشمی گفت: برآورد‌ها حاکی از آن است که در چهار سال گذشته، حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است.

وی خاطرنشان کرد: شواهد موجود نشان می‌دهد در صورت تداوم شرایط کنونی، تراز آب دریای خزر در سال ۱۴۰۴ از رکورد حداقل تراز ثبت‌شده در ۵۰۰ سال اخیر این دریا نیز عبور خواهد کرد.

کاهش بیش از ۲۰ سانتی متری نرخ کاهش سالانه تراز آب

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: همچنین نرخ کاهش سالانه تراز آب که در فاصله سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ حدود ۲ تا ۳ سانتی‌متر در سال بوده، در سال‌های اخیر به بیش از ۲۰ سانتی‌متر در سال افزایش یافته است.

نقش تعیین کننده تغییراقلیم در بیلان آبی خزر

بنی هاشمی درباره عوامل مؤثر بر نوسانات تراز آب این دریا ادامه داد: نوسان‌های تراز آب دریای خزر به‌طور عمده تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی حوضه آبریز آن قرار دارد ورودی آب به این پهنه آبی عمدتاً از طریق رواناب رودخانه‌ها و بارش مستقیم بر سطح دریا تأمین می‌شود و تبخیر از سطح دریا، مهم‌ترین مؤلفه خروجی آن به شمار می‌رود. از این رو، تغییرات دما و شرایط اقلیمی نقش تعیین‌کننده‌ای در بیلان آبی دریای خزر ایفا می‌کند.

وی با اشاره به روند افزایشی دمای سطح آب دریای خزر خاطرنشان کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد میانگین دمای سطح آب در ۹ سال گذشته بالاتر از مقدار نرمال یا میانگین بلندمدت بوده و این روند افزایشی ادامه دارد.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: این وضعیت که همسو با پدیده گرمایش جهانی و تغییر اقلیم است، موجب افزایش تبخیر و تشدید کاهش تراز آب دریای خزر شده و روند فزاینده آن با ورودی رودخانه‌ها قابل جبران نیست؛ ضمن آنکه آورد رودخانه‌ها نیز در سال‌های اخیر از سیری نزولی برخوردار بوده است.

بنی‌هاشمی از اجرای مطالعه‌ای جامع برای پیش‌بینی تغییرات تراز آب دریای خزر تا افق ۲۰۵۰ توسط پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب موسسه تحقیقات آب خبر داد و گفت: در این مطالعه، برای نخستین بار در سطح ملی، از دو رویکرد مستقل شامل توسعه مدل‌های بیلان آبی مبتنی بر سناریو‌های اقلیمی و به‌کارگیری روش‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای پیش‌بینی مستقیم تراز آب استفاده شده است.

وی ادامه داد: نتایج حاصل از این مطالعات نشان می‌دهد حتی در سناریو‌های خوش‌بینانه نیز احتمال کاهش معنادار تراز آب دریای خزر بسیار بالا است؛ به‌طوری که میزان کاهش تراز آب در افق ۲۵ سال آینده در سناریوی خوش‌بینانه حدود ۱.۸ متر، در سناریوی میانی حدود ۳ متر و در سناریوی بدبینانه بیش از ۴ متر پیش‌بینی می‌شود.

تدام کاهش تراز آب

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر خاطرنشان کرد: بخش عمده این کاهش ناشی از تداوم روند افزایشی دما و افزایش تبخیر سالانه از سطح دریا بوده و حتی در سناریو‌های میانی نیز بهبود معناداری در بیلان آبی دریای خزر مشاهده نمی‌شود.

بنی هاشمی افزود:هرچند عدم قطعیت پیش‌بینی‌ها با افزایش افق زمانی بیشتر می‌شود، اما جهت کلی تغییرات در همه سناریو‌ها کاهشی است.

افت تراز آب دریای خزر و ایجاد چالش برای منطقه

وی با اشاره به پیامد‌های کاهش تراز آب دریای خزر خاطرنشان کرد: افت سطح آب می‌تواند چالش‌هایی را برای زیرساخت‌ها و کاربری‌های ساحلی، بنادر و فعالیت‌های دریانوردی، شیلات، آبگیر نیروگاه‌ها، تالاب‌ها و اکوسیستم‌های ساحلی به همراه داشته باشد؛ موضوعی که در سواحل جنوبی خزر به دلیل تراکم جمعیتی و تمرکز زیرساخت‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب گفت: دریای خزر در حال گذار از یک سامانه با نوسانات طبیعی بلندمدت به سامانه‌ای به‌شدت متأثر از تغییر اقلیم است و رویکرد اصلی باید بر سازگاری با کاهش تراز آب و بهره‌گیری از نتایج مطالعات علمی در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای متمرکز شود.