جنگل‌های کهن هیرکانی / چگونه این میراث طبیعی حفظ شده است؟

کاهش بهره‌برداری بی‌رویه و رعایت اصول اکولوژیک، مهم‌ترین عامل بقای جنگل‌های هیرکانی شناخته شده است.

کد خبر: ۲۱۲۳۱۰۳

۰۹ اسفند ۱۴۰۴

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از تسنیم، در حال و هوای زمستانی زمین درختان بوی بهار را حس کرده‌اند و برخی استقبال از بهار را در رخ شاخه‌های خود کشیده‌اند هرچند این اسفند سرد تا پای جان فصل خود، زمستانی می‌کند اما زمین مدت‌هاست پذیرش ریشه‌های جوان را در خود به بار نشانده و بسترش برای نونهال‌های مثمر و غیر مثمر فراهم است.

در جغرافیای سبز شمال ایران، جایی میان مه‌های سنگین البرز و دامنه‌های سرسبز هیرکانی، جنگل تنها یک پوشش گیاهی نیست؛ بلکه حافظ تاریخ، اقلیم، اقتصاد محلی و حتی سبک زندگی مردم منطقه است. جنگل‌های هیرکانی که میلیون‌ها سال قدمت دارند، به‌عنوان یکی از ارزشمندترین ذخایر طبیعی جهان شناخته می‌شوند و بقای آن‌ها امروز بیش از هر زمان دیگری به مدیریت علمی منابع طبیعی، مشارکت اجتماعی و نگاه بلندمدت مدیریتی وابسته است.

در این میان، شهرستان سوادکوه در استان مازندران به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم حفاظت و تولید گونه‌های جنگلی، نقشی فراتر از یک منطقه جغرافیایی صرف ایفا می‌کند. این شهرستان با اقلیم کوهستانی، بارش‌های نسبتاً مناسب و خاک‌های حاصلخیز، بستری مناسب برای توسعه جنگل‌کاری حفاظتی و تولید نهال‌های جنگلی فراهم کرده است. با این حال، چالش‌هایی نظیر تغییرات اقلیمی، کاهش بارش‌های مؤثر، فشار جمعیتی، تغییر کاربری اراضی و نیاز روزافزون به توسعه اقتصادی، معادلات حفاظت از منابع طبیعی را پیچیده‌تر کرده است.

در چنین شرایطی، نهالستان‌ها نه فقط مراکز تولید نهال، بلکه پایگاه‌های راهبردی برای تضمین آینده اکولوژیک منطقه محسوب می‌شوند. نهالستان‌هایی که در آن‌ها، از بذر کوچک، آینده‌ای بزرگ برای طبیعت ساخته می‌شود. نهالستان لاجیم در سوادکوه یکی از همین مراکز است؛ مجموعه‌ای که طی سال‌های گذشته توانسته با ترکیب دانش فنی، تجربه بومی و مدیریت علمی، جایگاه ویژه‌ای در شبکه تولید نهال کشور به دست آورد.

نهالستان لاجیم با وسعت حدود 20 هکتار، سال‌هاست که به‌عنوان یکی از مراکز شاخص تولید نهال جنگلی در مازندران شناخته می‌شود؛ مجموعه‌ای که در دوره‌های مختلف مدیریتی کشور، از جمله در دولت‌های مختلف، به‌عنوان نهالستان نمونه معرفی شده و لوح‌های تقدیر ملی دریافت کرده است. اما اهمیت این مجموعه تنها در سابقه تاریخی یا افتخارات اداری آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه ارزش واقعی آن در نقشی است که در زنجیره حفاظت از جنگل‌های هیرکانی ایفا می‌کند.

امروز مسئله نهال‌کاری در کشور، از یک فعالیت ساده کشاورزی فراتر رفته و به یک راهبرد ملی در حوزه امنیت زیستی تبدیل شده است. طرح کاشت یک میلیارد اصله نهال، که با تأکید سیاست‌گذاران کشور و حمایت نهادهای مختلف اجرایی شده، نشان‌دهنده حرکت به سمت مدیریت پایدار منابع طبیعی است؛ طرحی که هدف آن تنها افزایش پوشش گیاهی نیست، بلکه کاهش فرسایش خاک، مهار گردوغبار، افزایش ذخیره آب‌های زیرزمینی و ایجاد تعادل در اکوسیستم‌های طبیعی است.

در همین مسیر، نهالستان لاجیم نیز با تولید گونه‌های متنوع جنگلی، از جمله گونه‌های بومی و سازگار با اقلیم شمال کشور، تلاش کرده است سهم خود را در این مأموریت ملی ایفا کند. تولید گونه‌هایی مانند صنوبر، بلوط، افرا، توسکا سفید، انجیلی و شمشاد، نشان‌دهنده نگاه اکولوژیک به موضوع جنگل‌کاری است؛ نگاهی که تأکید دارد هر نهال کاشته‌شده باید توانایی بقا و رشد در شرایط طبیعی منطقه را داشته باشد.

در کنار جنبه‌های زیست‌محیطی، نهال‌کاری در سوادکوه دارای ابعاد اقتصادی نیز هست. زراعت چوب، به‌ویژه کشت صنوبر، به عنوان یکی از راهکارهای توسعه اقتصاد سبز در منطقه مطرح شده است؛ رویکردی که می‌تواند ضمن ایجاد درآمد پایدار برای کشاورزان و بهره‌برداران محلی، فشار بر جنگل‌های طبیعی را کاهش دهد.

با این حال، کارشناسان منابع طبیعی معتقدند که نهال‌کاری تنها بخش نخست مسیر است. بخش مهم‌تر، نگهداری و مراقبت از نهال‌ها تا رسیدن به مرحله درخت تنومند است؛ چرا که تجربه نشان داده است اگر پس از کاشت، مراقبت‌های لازم انجام نشود، بخش قابل توجهی از سرمایه‌گذاری‌های زیست‌محیطی به هدر خواهد رفت.

در چنین شرایطی، نقش اداره منابع طبیعی شهرستان‌ها به عنوان حلقه واسط میان سیاست‌های کلان و اجرای میدانی پررنگ‌تر می‌شود. این دستگاه‌ها علاوه بر وظیفه تولید و توزیع نهال، مسئولیت فرهنگ‌سازی، نظارت بر عرصه‌های طبیعی و جلب مشارکت مردمی را نیز بر عهده دارند.

خبرنگار در گفت‌وگویی تفصیلی با ریاد پایدار رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان سوادکوه، به بررسی ظرفیت‌های نهالستان لاجیم، وضعیت نهال‌کاری در منطقه، چالش‌های پیش‌رو و چشم‌انداز آینده حفاظت از جنگل‌های هیرکانی پرداخت که از نظر خوانندگان می‌گذرد:

: نهالستان لاجیم چه جایگاهی در ساختار منابع طبیعی استان دارد و چرا این مجموعه تا این اندازه مورد توجه قرار گرفته است؟

پایدار:نهالستان لاجیم صرفاً یک زمین 20 هکتاری برای تولید نهال نیست؛ این مجموعه در واقع یک پایگاه فنی، ژنتیکی و راهبردی برای منطقه شمال کشور محسوب می‌شود. قدمت آن به چند دهه قبل بازمی‌گردد و طی سال‌ها، دانش فنی و تجربه انباشته‌شده‌ای در آن شکل گرفته است.

این نهالستان در دو مقطع زمانی، یک‌بار در دوره ریاست‌جمهوری آقای احمدی‌نژاد و بار دیگر در دوره ریاست‌جمهوری شهید آیت‌الله رئیسی، به عنوان نهالستان نمونه کشور معرفی شد و لوح تقدیر دریافت کرد. این انتخاب‌ها صرفاً نمادین نبود؛ ارزیابی‌ها بر اساس شاخص‌های دقیق کیفیت بذر، درصد موفقیت استقرار نهال در عرصه، تنوع گونه‌ای، مدیریت آفات، سیستم آبیاری و انطباق با استانداردهای فنی انجام شده بود.

در واقع، لاجیم به دلیل تلفیق دانش بومی جنگلداری با اصول علمی نوین توانسته جایگاه خود را تثبیت کند.

: از نظر فنی چه ویژگی‌هایی باعث تمایز لاجیم نسبت به دیگر نهالستان‌ها شده است؟

پایدار: چند مؤلفه مهم وجود دارد:اول، کیفیت بذر و اصالت ژنتیکی گونه‌هاست. ما تلاش می‌کنیم بذرها از پایه‌های مادری سالم، بومی و مقاوم انتخاب شوند تا نهال تولیدشده سازگاری حداکثری با اقلیم منطقه داشته باشد.

دوم، مدیریت دقیق بستر کاشت و تغذیه است. خاک نهالستان به‌صورت دوره‌ای آزمایش می‌شود، اصلاح می‌گردد و برنامه تغذیه‌ای متناسب با هر گونه اجرا می‌شود.

سوم، کنترل آفات و بیماری‌ها به شیوه علمی و پیشگیرانه است. به جای واکنش بعد از خسارت، پایش مستمر انجام می‌دهیم.

چهارم، تنوع گونه‌ای بالاست. ما حدود 28 گونه جنگلی تولید می‌کنیم؛ از جمله صنوبر، انواع سوزنی‌برگ‌ها، بلوط، افرا، توسکا سفید، انجیلی، شمشاد و گونه‌های بومی هیرکانی. این تنوع باعث می‌شود هم نیاز زراعت چوب تأمین شود و هم پروژه‌های احیای جنگل‌های بومی.

: درباره صنوبر و نقش آن در اقتصاد منطقه بیشتر توضیح دهید.

پایدار:صنوبر به دلیل رشد سریع و بازده اقتصادی مناسب، یکی از گونه‌های کلیدی در زراعت چوب است. در شرایطی که برداشت از جنگل‌های طبیعی محدود و حفاظتی شده، توسعه زراعت چوب می‌تواند فشار بر جنگل‌های بکر را کاهش دهد.

در سوادکوه، با توجه به وجود عرصه‌های مستعد، سالانه به طور متوسط 45 هزار اصله صنوبر توزیع می‌شود. اما نکته مهم این است که توزیع کاملاً هدفمند و کارشناسی است.

متقاضی ابتدا مراجعه می‌کند، عرصه معرفی می‌شود، بازدید کارشناسی انجام می‌گیرد و شاخص‌هایی مانند شیب زمین، نوع خاک، دسترسی به آب و شرایط اقلیمی بررسی می‌شود. اگر تأیید شد، مدارک به اداره کل ارسال و سهمیه ثبت می‌شود.

هدف ما این است که زراعت چوب به یک فعالیت پایدار اقتصادی تبدیل شود، نه یک اقدام مقطعی.

: در طرح کاشت یک میلیارد اصله نهال چه نقشی دارید؟

پایدار:این طرح یک برنامه ملی و بلندمدت است که با تأکید مقام معظم رهبری و حمایت دولت شهید رئیسی آغاز شد. سهم ما در سوادکوه تولید گونه‌های بومی و مقاوم است.

اما نگاه ما صرفاً عددی نیست. اگر یک میلیارد نهال کاشته شود ولی نگهداری نشود، نتیجه مطلوب حاصل نمی‌شود. ما بر کیفیت، استقرار موفق و مراقبت تأکید داریم.

جنگل‌های هیرکانی میراث چند میلیون ساله‌اند؛ بنابراین گونه‌های کاشته‌شده باید همخوانی کامل با ساختار اکولوژیک منطقه داشته باشند.

: نقش مردم و نهادهای محلی در این فرآیند چیست؟

پایدار:حفاظت از منابع طبیعی بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست. ما محدودیتی برای توزیع نهال‌های جنگلی نداریم. دهیاری‌ها، شهرداری‌ها، شوراهای بخش و حتی اشخاص حقیقی می‌توانند درخواست دهند.

هدف ما این است که فرهنگ درختکاری از یک مراسم نمادین به یک رفتار اجتماعی پایدار تبدیل شود. وقتی مردم خودشان در کاشت و نگهداری مشارکت کنند، حس مالکیت ایجاد می‌شود و تخریب کاهش می‌یابد.

: چه چالش‌هایی در نهال‌کاری وجود دارد؟

پایدار:چالش‌ها متعددند؛ از تغییرات اقلیمی گرفته تا کمبود اعتبارات و گاه عدم مراقبت کافی پس از کاشت.

زمان کاشت بسیار مهم است. در مناطق پایین‌دست، دی و بهمن بهترین زمان است؛ در ارتفاعات می‌توان دیرتر اقدام کرد. اما اگر نهال در زمان مناسب کاشته نشود یا در سال‌های نخست آبیاری و حفاظت نشود، احتمال تلفات بالا می‌رود.

ما تأکید داریم که «حفظ نهال تا تبدیل شدن به درخت تنومند» اصل اساسی است.

: آینده نهالستان لاجیم را چگونه می‌بینید؟

پایدار: لاجیم می‌تواند به قطب تولید گونه‌های بومی هیرکانی تبدیل شود. برنامه ما ارتقای زیرساخت‌ها، توسعه سیستم‌های آبیاری نوین و افزایش ظرفیت تولید گونه‌های مقاوم به تنش‌های اقلیمی است.

اگر حمایت‌ها تداوم یابد، این نهالستان می‌تواند نه‌تنها نیاز منطقه بلکه بخشی از نیاز استان‌های همجوار را نیز تأمین کند.

هدف نهایی ما این است که سوادکوه همچنان سبز بماند؛ نه فقط برای امروز، بلکه برای نسل‌های آینده.