نقشه تازه سعودی‌ها بعد از جنگ چیست؟

فایننشال‌تایمز گزارش داد عربستان پس از جنگ ایران تمرکز خود را از تنگه هرمز به دریای سرخ منتقل کرده و بندر نئوم را به عنوان مسیر جایگزین و مرکز جدید تجارت منطقه توسعه می‌دهد.

کد خبر: ۲۱۳۶۷۰۶

۱۹ ارديبهشت ۱۴۰۵

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از تابناک، «فایننشال تایمز» در مقاله‌ای به بررسی آثار جنگ ایران بر رویکرد عربستان به تنگه هرمز و دریای سرخ پرداخته که در ادامه آمده است.

عربستان سعودی در حال ترویج بندر نئوم به عنوان هابی است که خلیج فارس را به اروپا و آفریقا متصل می‌کند، زیرا این پادشاهی به سمت ساحل دریای سرخ خود که مدت‌ها نادیده گرفته شده بود، به عنوان یک مسیر تجاری کلیدی برای مقابله با کنترل ایران بر تنگه هرمز روی آورده است.

پروژه عظیم «نئوم» ولیعهد محمد بن سلمان، که شامل یک شهر خطی آینده‌نگرانه در بیابان بود، پس از افزایش‌های هنگفت هزینه، به طور اساسی کاهش یافته است.

اما نئوم در حال تبلیغ بندر کم‌جذابیت‌تر خود به عنوان یکی از چندین پروژه زیرساختی است که ضربه اقتصادی وارد شده در زمانی که حملات ایران به کشتیرانی، شرق نفت‌خیز عربستان را عملاً از تجارت جهانی قطع کرد، کاهش داده است.

این حملات که در پی حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در فوریه آغاز شد، این پادشاهی و دیگر کشور‌های حوزه خلیج فارس را بر آن داشت تا وابستگی خود به تنگه را کاهش دهند.

تیم رسانه‌های اجتماعی نئوم هفته گذشته در پلتفرم X پست کرد: «با تغییر مسیر‌های تجاری و تحول پویایی‌های منطقه‌ای، بندر نئوم به عنوان یک دروازه کلیدی در حال ظهور است. این بندر که در موقعیتی استراتژیک در دریای سرخ قرار دارد و کاملاً عملیاتی است، در حال حاضر تجارت سریع‌تر و متصل‌تری را ممکن می‌سازد.»

مشخص نیست چه کالا‌های جدیدی در نئوم حمل می‌شود، زیرا این بندر نفت جابه‌جا نمی‌کند. این شرکت که متعلق به صندوق ثروت ملی پادشاهی است، به درخواست برای داده‌های مربوط به فعالیت خود پاسخی نداد، اما می‌گوید که کاملاً عملیاتی است. در سال ۲۰۲۴، این بندر ۲.۲ میلیون تن محموله دریافت کرد که حدود ۲ درصد از واردات عربستان را تشکیل می‌دهد.

تصاویر ماهواره‌ای از اوایل ماه مارس تعداد زیادی کامیون باری را در این بندر نشان داد که حاکی از فعالیت قابل توجه است. تصاویر Planet Labs نشان داد که حوضچه بندر به طور کامل حفاری شده و جرثقیل‌ها در کنار اسکله نصب شده‌اند.

یک دیپلمات غربی گفت: «در حالی که عربستان کمتر از سایر کشور‌های خلیج فارس تحت تأثیر منفی جنگ قرار گرفت، مرکز ثقل اقتصادی آن اکنون به تدریج به سمت ساحل غربی در حال حرکت است.»

این پادشاهی به طور جداگانه موفق شده است سهم زیادی از نفت خام خود را از طریق خط لوله‌ای که در خلال جنگ منطقه‌ای دیگر ساخته شده بود، یعنی جنگ عراق و ایران در دهه ۱۹۸۰، به دریای سرخ منتقل کند. بر اساس داده‌های گروه تحقیقاتی کپلر، صادرات از بندر ینبع در ساحل غربی از ماه فوریه تقریباً چهار برابر شده و در اوایل آوریل به بیش از ۲۹ میلیون بشکه در هفته رسیده است.

ینبع و خط لوله شرقی-غربی مورد برخی حملات ایران قرار گرفته‌اند، اما با بیش از ۱۲۰۰ کیلومتر طول در سراسر شبه جزیره عربستان، این بندر از پایانه نفتی پیشرو این کشور، راس تنوره در ساحل شرقی، در برابر پهپاد‌ها و موشک‌های تهران امن‌تر است.

با مسدود شدن تنگه هرمز، عربستان به دنبال قرار گرفتن در موقعیت یک هاب ترانزیت منطقه‌ای بوده است.

خطوط هوایی کویت و بحرین به طور موقت برخی عملیات خود را به فرودگاه‌های عربستان منتقل کردند؛ و ریاض به کامیون‌های مواد غذایی بیشتری اجازه عبور از این پادشاهی را داده و هزینه‌های انبارداری را لغو کرده است و به همسایگانی که معمولاً مواد غذایی را از طریق بنادر خلیج فارس دریافت می‌کنند، کمک می‌کند.

تیم کالن، همکار مهمان در مؤسسه کشور‌های عرب خلیج فارس در واشنگتن و رئیس اسبق مأموریت صندوق بین‌المللی پول در عربستان سعودی، گفت: «تلاش بزرگی برای توسعه بنادر دریای سرخ به عنوان بخشی از حرکت به سمت لجستیک انجام شده است. پیشرفت خوبی در بهبود زیرساخت‌ها در بنادر و معرفی فناوری در فرآیند‌های گمرکی حاصل شده است.».

اما این تغییر اقتصادی با زیرساخت‌های محدود غرب عربستان با مشکل مواجه شده است - هیچ خط آهنی به دریای سرخ وجود ندارد و ظرفیت ینبع محدود است.

به گفته کپلر، در اوج زمان جنگ، ینبع تنها نیمی از ۵۹ میلیون بشکه در هفته صادراتی را حمل کرده است که کشور در هفته قبل از شروع حملات آمریکا و اسرائیل صادر می‌کرد که عمدتاً از راس تنوره بود.

یک طرح ۲۷ میلیارد دلاری برای ساخت یک خط قطار به طول ۱۵۰۰ کیلومتر که «پل زمینی» نام دارد، از ریاض به جده، با تأخیر‌های مکرر مواجه شده است. مقامات اکنون می‌گویند این طرح تا سال ۲۰۳۴ تکمیل خواهد شد.

مقامات این ماه پنج «کریدور لجستیکی» جدید را راه‌اندازی کردند که بنادر خلیج فارس را به دریای سرخ متصل می‌کند، اما این کریدور‌ها عمدتاً از جاده‌های از پیش موجود برای کامیون‌های باری تشکیل شده‌اند تا به خطوط آهن از پیش موجود در نزدیکی ریاض و در شمال برسند.

بندر جده بزرگترین بندر عربستان از نظر ظرفیت باقی مانده است و در سال ۲۰۲۴ بیش از یک چهارم واردات کالا را جابه‌جا کرده است. هدف یک طرح توسعه ۸۰۰ میلیون دلاری که سال گذشته با شرکت «دی‌پی ورلد» مستقر در دبی آغاز شد، افزایش یک‌سومی ظرفیت آن به ۱۰ میلیون واحد معادل بیست فوت (TEU) است.

در طول سال‌ها، دولت عربستان چندین بار تلاش کرده است از خط ساحلی ۱۸۳۰ کیلومتری خود در دریای سرخ برای پروژه‌های اقتصادی استفاده کند تا فشار را از جده کاهش داده و بخش‌های دیگر ساحل را توسعه دهد، که موفقیت‌های متفاوتی داشته است.

این پادشاهی شهر صنعتی ینبع را در دهه ۱۹۷۰ به عنوان بخشی از تلاش برای تنوع بخشیدن به اقتصاد فراتر از فروش نفت خام تأسیس کرد. نفت برای دهه‌ها حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد درآمد دولت را تأمین می‌کرد، تا اینکه تلاش‌های اخیر تحت نظر شاهزاده محمد آن رقم را به ۵۵ درصد در سال گذشته کاهش داد.

طرحی برای جذب سرمایه‌گذاران آسیایی به پالایشگاه جیزان در نزدیکی مرز یمن با بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ مختل شد. در همین حال، شهر اقتصادی ملک عبدالله در شمال جده نتوانسته است شرکت‌ها و ساکنان کافی را برای پر کردن کامل خود جذب کند.

اخیراً، این کشور با موفقیت استراحتگاه‌های لوکسی را در جزایر بکر ساخته و برای رقابت با دبی به عنوان یک هاب حمل و نقل و لجستیک تلاش کرده است.

نئوم، که به مراتب بلندپروازانه‌ترین پروژه است، توسط برخی به عنوان یک شکست پرهزینه مضحک تلقی شده است. اما النا دِلوزیر، کارشناس خلیج فارس و مدیر اجرایی مؤسسه Sage برای امور خارجه، گفت که زیرساخت‌های کم‌زرق‌وبرق آن ممکن است در حال یافتن کاربردی باشد.

دلوزیر گفت: «نئوم احتمالاً در اصل در مورد پوشش ریسک در برابر تهدیدات هرمز نبود، اما از نظر تئوری این می‌تواند بیشتر به یک کانون تبدیل شود.»

اگرچه نئوم از آینده‌نگرانه‌ترین برنامه‌های خود عقب نشینی کرده است، اما قصد دارد با «آکسیگون» که در اصل قرار بود یک شهر صنعتی نیمه شناور باشد، پیش برود و به سمت ساخت مراکز داده و تولیدات پیشرفته تغییر مسیر داده است.

بندر نئوم که اکنون عملیاتی است، قرار است ظرفیت سالانه حدود ۱.۵ میلیون TEU داشته باشد. تصاویر ماهواره‌ای اوایل ماه مارس نشان می‌داد که بخش‌هایی از بندر هنوز در دست ساخت است. تصاویر جدیدتر به دلیل قطعی تصاویر Planet Labs در طول درگیری ایران در دسترس نبود.

اگرچه حرکت اقتصاد به سمت غرب حفاظت بیشتری در برابر ایران فراهم می‌کند، اما تهدیدات دیگری را نیز ایجاد می‌کند، مانند بی‌ثباتی در شرق آفریقا و حملات حوثی‌های یمن با حمایت تهران، که قبلاً ینبع را هدف قرار داده بودند.

حوثی‌ها که از سال ۲۰۲۲ با ریاض آتش‌بس داشته‌اند، مشارکت خود در درگیری جاری را به شلیک موشک به سمت اسرائیل محدود کردند، اما این گروه خط لوله کلیدی نفت شرقی-غربی را در سال ۲۰۱۹ هدف قرار داد. همین خط لوله اوایل این ماه توسط ایران مورد اصابت قرار گرفت و جریان ۷۰۰ هزار بشکه در روز را برای چند روز متوقف کرد.

سلطان العامر از شورای سیاست خاورمیانه گفت: با این حال، حوثی‌ها «تهدید کمتری نسبت به یک هژمون منطقه‌ای هستند که می‌تواند شرایط خود را بر شما تحمیل کند، مانند ایران».

اما یک دیپلمات غربی گفت که در بلندمدت، پادشاهی نمی‌تواند با کنترل ایران بر تنگه زندگی کند.

او توضیح داد: «در حالی که خط لوله و دسترسی به دریای سرخ گزینه‌هایی را به آنها می‌دهد، تنگه هنوز برای عربستان سعودی از نظر استراتژیک بسیار مهم است.»