عراق تنگه هرمز را زمینی دور زد / مسیر جایگزین غیرمنتظره کجاست؟

تشدید دوباره تنش‌ها در خلیج فارس بار دیگر نگاه‌ها را به تنگه هرمز، شریان حیاتی انتقال نفت جهان، معطوف کرده است؛ آبراهی که حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت از آن عبور می‌کند.

کد خبر: ۲۱۵۱۶۶۹

۲۸ تير ۱۴۰۵

به گزارش اقتصادآنلاین، تشدید دوباره تنش‌ها میان ایران و ایالات متحده و تبادل آتش میان دو طرف، بار دیگر یکی از استراتژیک‌ترین شاهراه‌های انرژی جهان یعنی «تنگه هرمز» را در صدر اخبار قرار داده است. در حالی که تنها یک ماه از امضای تفاهم‌نامه‌ای با هدف کاهش درگیری‌ها می‌گذرد، دور جدید تنش‌ها علاوه بر سوق دادن قیمت نفت به کانال‌های صعودی، یک سوال حیاتی را پیش روی بازار جهانی قرار داده است: آیا صادرکنندگان نفت خلیج فارس می‌توانند تنگه هرمز را دور بزنند؟

در این میان، اقدام اخیر بغداد توجه تحلیل‌گران را جلب کرده است؛ عراق با استفاده از یک مسیر زمینی غیرمنتظره از طریق خاک سوریه، عملاً بخشی از جریان صادرات سوخت خود را از تنگه هرمز منحرف کرده است.

اهمیت استراتژیک تنگه هرمز؛ چرا این آبراه جایگزین ندارد؟

تنگه هرمز که در میان ایران و عمان قرار دارد، گلوگاه حیاتی انتقال انرژی در جهان است. حدود یک‌چهارم از کل تجارت دریایی نفت خام و فرآورده‌های نفتی جهان از این باریکه عبور می‌کند.

دلایل بی‌بدیل بودن تنگه هرمز عبارتند از:

ظرفیت و پهنای باند بی‌رقیب

توانایی پذیرش بزرگ‌ترین نفت‌کش‌های جهان (VLCC).

صرفه اقتصادی و لجستیکی بالا

کوتاه‌ترین و ارزان‌ترین مسیر صادراتی برای تولیدکنندگان خلیج فارس.

انعطاف‌پذیری عملیاتی

زیرساخت‌های متمرکز بندری در دو سوی خلیج فارس.

با وجود این مزایا، ریسک‌های ژئوپلیتیک باعث شده است تا کشورهای منطقه به طور جدی به فکر مسیرهای موازی باشند.

راهکار عراق برای دور زدن هرمز: هاب صادراتی جدید در مدیترانه از مسیر سوریه

جدیدترین و عجیب‌ترین ابتکار برای دور زدن تنگه هرمز توسط عراق رقم خورده است. بر اساس گزارش خبرگزاری بلومبرگ، عراق با به کارگیری یک ناوگان عظیم متشکل از هزاران کامیون تانکر، نفت کوره (مازوت) خود را از طریق خاک سوریه به بنادر مدیترانه هدایت می‌کند تا از آنجا به بازارهای جهانی صادر شود.

ترانزیت زمینی

هزاران کامیون عراقی مسیری زمینی را طی می‌کنند که پیمودن آن تا بنادر مدیترانه‌ای سوریه حدود ۴ روز به طول می‌انجامد.

جهش صادراتی سوریه

تنها ظرف چند ماه، سوریه که پیش از این سهمی در صادرات این سوخت نداشت، اکنون به لطف محموله‌های عراق به سهمی بیش از ۲۵ درصد (یک‌چهارم) از کل صادرات نفت کوره خاورمیانه دست یافته و به یک هاب صادراتی جدید تبدیل شده است.

تغییر نقشه انرژی

این تغییر لجستیکی نشان می‌دهد که چگونه تنش‌های منطقه‌ای و سایه جنگ، در حال بازتعریف مسیرهای سنتی جریان انرژی در خاورمیانه است.

نظر کارشناسان؛ آیا اهمیت تنگه هرمز رو به افول است؟

با وجود گزینه‌هایی نظیر خطوط لوله متصل به دریای سرخ یا ناوگان زمینی عراق از طریق سوریه، کارشناسان معتقدند هیچ‌یک از این طرح‌ها توان جایگزینی کامل ظرفیت عظیم تنگه هرمز را ندارند.

اچ‌ام هلیر (H.A. Hellyer)، کارشناس ارشد خاورمیانه در اندیشکده «موسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا» (RUSI) در این باره معتقد است: «کشورهای عربی خلیج فارس بیش از پیش مصمم شده‌اند که وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند. آن‌ها تلاش خواهند کرد تا حد امکان خود را از هرگونه آسیب‌پذیری آینده در برابر بحران‌های این آبراه دور نگه دارند.»

وی می‌افزاید: دولت‌های منطقه توسعه خطوط لوله و مسیرهای جایگزین را متوقف نخواهند کرد، زیرا دیگر نمی‌توانند امنیت صادرات خود را ۱۰۰ درصد به ثبات تنگه هرمز گره بزنند. نباید انتظار داشت که یک مسیر به طور کامل جایگزین مسیر دیگر شود؛ چرا که هیچ شاهراه زمینی یا لوله‌ای توان جابجایی روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت را ندارد. با این حال، با اصرار کشورها برای تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی و خروج از انحصار قدرت‌های مسلط منطقه‌ای، اهمیت راهبردی تنگه هرمز در بلندمدت رو به کاهش خواهد گذاشت.

جدول مقایسه مسیر اصلی و جایگزین عراق

مشخصه

تنگه هرمز (مسیر سنتی)

مسیر زمینی سوریه (جایگزین عراق)

نوع حمل و نقل

دریایی (نفت‌کش‌های پهن‌پیکر)

زمینی (هزاران کامیون تانکر)

مدت زمان دسترسی

متغیر بسته به مقصد

حدود ۴ روز تا بنادر مدیترانه

هزینه تمام‌شده

بسیار اقتصادی و ارزان

بالا (به دلیل فرآیند ترانزیت جاده‌ای)

ظرفیت حمل

نامحدود و کلان

محدود به حجم ناوگان جاده‌ای

ریسک ژئوپلیتیک

درگیری‌های دریایی خلیج فارس

ناامنی‌های مسیر زمینی شام