جراحی بزرگ در نظام بازنشستگی/ فرمول محاسبه مستمری تغییر می‌کند

مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی از بررسی طرح تغییر فرمول محاسبه مستمری بازنشستگان خبر داد؛ طرحی که در آن، مبنای حقوق بازنشستگی به‌جای دو سال آخر، بر پایه کل دوران اشتغال محاسبه می‌شود.

کد خبر: ۲۱۵۳۴۵۲

۰۵ مرداد ۱۴۰۵

به گزارش اقتصادآنلاین، تغییر فرمول محاسبه مستمری بازنشستگان، حالا به یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین موضوعات حوزه تأمین اجتماعی تبدیل شده است؛ موضوعی که می‌تواند در سال‌های آینده، نحوه تعیین حقوق بازنشستگی میلیون‌ها بیمه‌شده را دستخوش تغییر کند. در شرایطی که فشار تورم، ناترازی منابع و افزایش هزینه‌های تعهدات سازمان تأمین اجتماعی به اوج رسیده، مدیرعامل این سازمان از یک «جراحی بزرگ» در نظام بازنشستگی خبر داده؛ جراحی‌ای که محور آن، فاصله گرفتن از فرمول دو سال آخر خدمت و حرکت به سمت محاسبه مستمری بر مبنای ضرایب دستمزدی در سال‌های اشتغال است.

در روزهای گذشته و همزمان با هفته تأمین اجتماعی، صطفی سالاری، مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی در گفت‌وگو با ایلنا، ابعاد تازه‌ای از وضعیت مالی این سازمان، بدهی دولت، تأمین منابع درمان و همچنین طرح تغییر مبنای محاسبه مستمری بازنشستگان را تشریح کرد.

سازمان تأمین اجتماعی در حالی با تعهدات سنگین نسبت به بیمه‌شدگان، بازنشستگان و بخش درمان روبه‌رو است که همزمان با کسری منابع ماهانه، مطالبات انباشته از دولت، فشار تورم و شوک‌های مقطعی اقتصادی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کند. سالاری در این گفت‌وگو تأکید کرده که سازمان نمی‌تواند به بهانه مشکلات مالی، در ارائه خدمات به جامعه هدف خود وقفه ایجاد کند.

او با اشاره به رشد بالای هزینه‌ها گفته است که تأمین اجتماعی ماهانه باید منابع بسیار بزرگی را برای پرداخت مستمری‌ها و هزینه‌های درمانی تأمین کند؛ موضوعی که مدیریت این صندوق را در شرایط فعلی اقتصاد ایران، پیچیده‌تر از همیشه کرده است.

تأمین اجتماعی با کسری منابع و هزینه سنگین درمان روبه‌رو است

بر اساس توضیحات مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی، حتی در خوش‌بینانه‌ترین حالت و با وصول کامل حق بیمه‌های جاری، این سازمان ماهانه دست‌کم ۱۷ هزار میلیارد تومان فقط برای پرداخت حقوق مستمری‌بگیران کسری دارد. علاوه بر این، هزینه ماهانه بخش درمان نیز حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود؛ رقمی که از محل حق بیمه‌های جاری به‌طور کامل تأمین نمی‌شود.

سالاری گفته است برای پوشش این فاصله مالی، سازمان ناچار به استفاده از روش‌هایی مانند وصول مطالبات از دولت، فروش سهام واگذار شده و انتشار اوراق الکترونیکی بانکی شده است.

در همین چارچوب، او از اجرای یک مدل جدید تهاتری با همکاری چند بانک خبر داده که در آن، مطالبات طلبکاران سازمان در قالب اوراق یا توکن‌های داخلی قابل معامله می‌شود تا هم طلبکار زودتر به نقدینگی برسد و هم بدهکاران بیمه‌ای بتوانند با تخفیف، بدهی خود را تسویه کنند. به گفته او، اگر این سازوکار به‌طور کامل عملیاتی شود، می‌تواند سالانه ۶۰ تا ۷۰ هزار میلیارد تومان نقدینگی جدید برای سازمان ایجاد کند.

ماجرای کسری ۴۰ همتی چه بود؟

یکی دیگر از محورهای مهم گفت‌وگو با مدیرعامل تأمین اجتماعی، شفاف‌سازی درباره عددی بود که در روزهای گذشته به‌عنوان «کسری ۴۰ هزار میلیارد تومانی ماهانه» مطرح شده بود.

سالاری در این باره توضیح داده که این عدد، مربوط به مابه‌التفاوت احکام بازنشستگان در دو ماه فروردین و اردیبهشت بوده و نباید به‌عنوان کسری ثابت ماهانه سازمان تفسیر شود. به گفته او، پس از صدور احکام جدید، برای هر یک از این دو ماه حدود ۴۱ هزار میلیارد تومان مابه‌التفاوت ایجاد شده که در مجموع، بدهی سازمان به بازنشستگان بابت این دو ماه را به ۸۲ هزار میلیارد تومان رسانده است.

او تأکید کرده که پرداخت این معوقات، منوط به تأمین منابع است و زمان قطعی آن هنوز مشخص نشده است.

بدهی ۷۵۰ هزار میلیارد تومانی دولت به تأمین اجتماعی

مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، از مطالبات ۷۵۰ هزار میلیارد تومانی این سازمان از دولت سخن گفته و آن را یکی از اصلی‌ترین گره‌های مالی صندوق دانسته است.

به گفته سالاری، در مقابل این طلب سنگین، سازمان حدود ۷۵ هزار میلیارد تومان نیز به بانک مرکزی بدهکار است؛ بدهی‌ای که بخش مهمی از آن در نتیجه شوک‌های مقطعی و برای عبور از بحران‌های نقدینگی ایجاد شده است.

او توضیح داده که رخدادهایی مانند اختلال در وصول حق بیمه‌ها، قطعی اینترنت یا بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، مستقیماً بر ورودی منابع تأمین اجتماعی اثر گذاشته و این سازمان را ناچار کرده برای پرداخت به‌موقع مستمری‌ها به خطوط اعتباری و منابع اضطراری متوسل شود.

تغییر فرمول محاسبه مستمری بازنشستگان؛ از دو سال آخر تا الگوی جدید

به گفته سالاری در حال حاضر، مبنای محاسبه مستمری در بسیاری از موارد، دو سال آخر خدمت است؛ اما در طرح جدید قرار است این الگو تغییر کند. با این حال، مدیرعامل تأمین اجتماعی تأکید کرده که منظور از این تغییر، میانگین ریالی کل دوران خدمت نیست؛ زیرا در شرایط تورمی، چنین روشی می‌تواند به‌شدت به زیان کارگران و بازنشستگان تمام شود.

او توضیح داده که مدل پیشنهادی سازمان، بر مبنای ضریب دستمزد نسبت به حداقل حقوق هر سال طراحی شده است. در این روش، به جای آنکه رقم اسمی و ریالی دستمزد سال‌های گذشته ملاک باشد، نسبت دستمزد فرد به حداقل حقوق همان سال محاسبه می‌شود و در نهایت میانگین این ضرایب، در حداقل حقوق روز بازنشستگی ضرب خواهد شد. با این روش ارزش پول در طول زمان حفظ می‌شود و اثر تورم در محاسبه مستمری لحاظ خواهد شد.

فرمول جدید مستمری شامل چه کسانی می‌شود؟

یکی از نگرانی‌های مهم کارگران و بیمه‌شدگان، احتمال اجرای ناگهانی و عطف به ماسبق این طرح است؛ موضوعی که سالاری تلاش کرده درباره آن شفاف‌سازی کند.

به گفته او، این قانون قرار نیست عطف به ماسبق شود و کسانی که در ۴ تا ۵ سال آینده بازنشسته می‌شوند، همچنان با همان فرمول فعلی یعنی دو سال آخر خدمت بازنشسته خواهند شد. بنابراین، در صورت تصویب نهایی، فرمول جدید تنها برای افرادی اعمال می‌شود که بیش از ۵ سال تا بازنشستگی فاصله دارند.

این بخش از اظهارات مدیرعامل تأمین اجتماعی، از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند بخشی از نگرانی‌های فوری جامعه کارگری درباره کاهش ناگهانی حقوق بازنشستگی را کاهش دهد.

ادعای افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی حقوق بازنشستگان با فرمول جدید

نکته قابل توجه دیگر در اظهارات سالاری، ادعای افزایش متوسط ۱۰ تا ۱۵ درصدی حقوق بازنشستگان با اجرای فرمول جدید است.

او گفته است که بر اساس محاسبات کارشناسی سازمان، این مدل جدید نه‌تنها باعث کاهش مستمری نمی‌شود، بلکه در بسیاری از موارد می‌تواند رقم دریافتی بازنشستگان را نسبت به روش فعلی بیشتر کند.

البته این ادعا در حالی مطرح شده که حساسیت افکار عمومی نسبت به هرگونه تغییر در فرمول بازنشستگی بسیار بالاست و احتمالاً جزئیات بیشتر این طرح، در صورت ورود به فاز تقنین، با واکنش گسترده تشکل‌های کارگری و بازنشستگان همراه خواهد شد.

هدف اصلی تأمین اجتماعی از تغییر فرمول مستمری چیست؟

سالاری در این مصاحبه، یکی از اهداف مهم این اصلاحات را مقابله با فرار بیمه‌ای عنوان کرده است. به گفته او، در وضعیت فعلی، بخشی از کارگران و کارفرمایان در سال‌های ابتدایی اشتغال، دستمزد واقعی را در لیست بیمه ثبت نمی‌کنند و تنها در دو سال پایانی، حقوق واقعی یا بالاتر را اعلام می‌کنند تا مستمری بیشتری ایجاد شود. مدیرعامل تأمین اجتماعی مدعی است این پدیده، یکی از ریشه‌های ناترازی در صندوق است.

او معتقد است اگر مبنای محاسبه مستمری به‌گونه‌ای تغییر کند که سال‌های بیشتری از سابقه بیمه‌ای فرد در تعیین حقوق بازنشستگی اثرگذار باشد، خودِ بیمه‌شده انگیزه پیدا می‌کند که از همان سال‌های اول، ثبت دستمزد واقعی را مطالبه کند. به این ترتیب، به گفته او، کارگر عملاً به ناظر اجرای صحیح بیمه تبدیل خواهد شد.

بودجه، اوراق و تسویه بدهی مراکز درمانی

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، سالاری به بودجه سال ۱۴۰۵ و تعهدات دولت در قبال تأمین اجتماعی نیز اشاره کرده است. به گفته او، در قانون بودجه، چند صد هزار میلیارد تومان برای ایفای بخشی از بدهی‌ها و تعهدات دولت نسبت به سازمان پیش‌بینی شده، اما سهم نقدی آن بسیار محدود است و بخش عمده آن به اوراق و سهام اختصاص دارد.

او همچنین گفته بخشی از این منابع باید به‌طور مشخص صرف تسویه بدهی به داروخانه‌ها، مراکز درمانی خصوصی و دانشگاه‌های علوم پزشکی شود و سازمان نمی‌تواند آن را در محل دیگری هزینه کند.

سالاری از آغاز نقد کردن بخشی از این اوراق خبر داده و ابراز امیدواری کرده که با این منابع، مطالبات معوق بخش درمان به‌تدریج تسویه شود.

اظهارات تازه مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی نشان می‌دهد که اصلاح فرمول محاسبه مستمری بازنشستگان دیگر صرفاً یک گمانه‌زنی نیست، بلکه به یک پروژه جدی در سطح سیاست‌گذاری تبدیل شده است. هرچند سازمان تأمین اجتماعی تأکید دارد که این تغییر، شامل بازنشستگان نزدیک به موعد بازنشستگی نمی‌شود و مدل پیشنهادی نیز بر حفظ ارزش پول و حتی افزایش مستمری استوار است، اما واقعیت این است که هرگونه دست بردن در فرمول بازنشستگی، یکی از حساس‌ترین تصمیمات اقتصادی و اجتماعی سال‌های اخیر خواهد بود.

در کنار این موضوع، اعداد اعلام‌شده درباره کسری منابع، هزینه‌های درمان، بدهی دولت و وابستگی سازمان به ابزارهای مالی جایگزین نیز نشان می‌دهد تأمین اجتماعی در نقطه‌ای تعیین‌کننده قرار گرفته است. به همین دلیل، سرنوشت نهایی این طرح و نحوه تصویب یا اجرای آن، می‌تواند مستقیماً بر آینده معیشت میلیون‌ها کارگر و بازنشسته اثر بگذارد.