نبرد پهپاد و موشک وارد مرحله تازه‌ای شد / معادله جدید دفاع هوایی چیست؟

هزینه بالای موشک‌های مدرن زمین‌به‌هوا در برابر پهپادهای ارزان‌قیمت، توجه ارتش‌ها را به سمت پهپادهای رهگیر جلب کرده است. این پرنده‌ها با هزینه کمتر برای شناسایی، تعقیب و انهدام پهپادهای متخاصم طراحی می‌شوند.

کد خبر: ۲۱۵۴۹۸۲

۱۳ مرداد ۱۴۰۵

اگرچه هنوز هم موشک‌های سنتی زمین به هوا (SAMs)، یکی از اصلی‌ترین ابزارها برای دفاع از حریم هوایی هستند، اما استفاده از موشک‌های گران برای مهار و سرنگون کردن نیروهای تهاجمی دشمن، در برابر پهپادهای ارزان، ایده جالبی نیست. از همین رو ارتش‌های کشورهای مختلف به سراغ راهکار دیگری رفته‌اند: پهپادهای رهگیر که برای شکار و نابودی پهپادهای متخاصم طراحی‌ شده‌اند. در اینجا قصد داریم تا از ابعاد مختلف، به مقایسه این دو رویکرد بپردازیم:

هزینه هر رهگیری

یکی از مهم‌ترین مسائل در هر موضوعی، بحث اقتصادی است. بی‌تردید هزینه ساخت موشک‌های مدرن زمین به هوا به‌شدت بالاست؛ چراکه به جستجوگرهای پیشرفته، سیستم‌های پیشران، الکترونیک هدایت و کلاهک‌های قادر به انهدام اهداف سریع و مانورپذیر نیاز دارند. استفاده از چنین موشک‌هایی برای انهدام جنگنده، هلیکوپتر یا موشک کروز منطقی به نظر می‌رسد؛ اما اگر هدف، منهدم کردن یک پهپاد نسبتاً ارزان‌ باشد، قضیه فرق می‌کند.

پهپادهای رهگیر عموما گزینه ارزان‌قیمت‌تری هستند که اکثرشان با بدنه‌های ساده‌تر، حسگرهای جمع‌وجور و قطعات قابل‌استفاده مجدد یا نسبتاً ارزان ساخته می‌شوند. برخی از انواع این پهپادها، با برخورد به هدف، آن را نابود می‌کنند و برخی مدل‌های دیگر، کلاهک‌های کوچک یا مکانیزم‌های انهدام دیگری را حمل می‌کنند. هدف ساده است: برای مهار یک تهدید یا خطر کم‌ارزش تا حد امکان، نباید از یک رهگیر باارزش و گران‌قیمت استفاده کرد.

سرعت و انواع اهداف

در شرایطی که سرعت اولویت کار باشد، موشک‌های زمین به هوا، نسبت به پهپادهای رهگیر در اولویت خواهند بود. سیستم موشک‌های زمین به هوا (سام) برای درگیری با اهدافی با سرعت‌های مادون صوت بالا، مافوق صوت و حتی سرعت‌های بیشتر، طراحی‌شده‌اند. بسته به نوع سیستم موشک‌ها، آن‌ها می‌توانند تهدیدی جدی برای هواپیماهای جنگی و موشک‌های کروز باشند.

پهپادهای رهگیر معمولا در برابر اهداف، کندتر عمل می‌کنند و بیشتر برای انهدام پهپادهای کوچکی مناسب هستند که سرعت پرواز و مانور پذیری‌شان به نحوی است که پهپاد دیگری بتواند آن‌ها را تعقیب کند؛ اما اکثر پهپادهای رهگیر، در برابر یک جنگنده یا موشک سریع، برای تطبیق با سرعت و محدوده درگیری با مشکل مواجه خواهند شد.

برد و پوشش

سیستم‌های سام برای دفاع از مناطق بزرگ ساخته‌شده‌اند و با اتکا به باتری‌های دوربردشان می‌توانند تهدیدها را در فواصل ده یا حتی صدها کیلومتری رصد کرده و با آن‌ها درگیر شوند.

بدین ترتیب می‌توان حباب‌های حفاظتی لایه‌ای در اطراف شهرها، پایگاه‌ها و زیرساخت‌های استراتژیک ایجاد کرد. اما بازه عملکرد پهپادهای رهگیر معمولاً به‌مراتب کوچک‌تر هستند و تنها وقتی که رادارها، حسگرهای الکترواپتیکال یا سایر سیستم‌ها یک پهپاد ورودی را تشخیص دهند، پرتاب می‌شوند. برد کوتاه‌تر این پهپادها، باعث شده تا بیشتر برای دفاع محلی مورداستفاده قرار بگیرند تا کنترل فضای هوایی منطقه‌ای وسیع.

مهمات و پایداری

بحث دیگری که باید مدنظر قرار داد، این است که هرکدام از این سیستم‌ها با چه سرعتی دوباره بارگیری می‌شوند. چرا که در بسیاری از مواقع، سرعت عمل خودش یک فاکتور تعیین‌کننده است. بر روی یک پرتابگر موشک، تعداد محدودی رهگیر آماده شلیک قرار می‌گیرد و بعد از استفاده از این موشک‌ها، سیستم باید دوباره بارگیری شود که در جریان درگیری‌های شدید یا مداوم، زمان طولانی بارگیری مجدد این سیستم، در حکم یک نقطه‌ضعف بزرگ خواهد بود.

اما اگر بتوان پهپادهای رهگیر را با قیمت ارزانی تولید و ذخیره کرد، می‌توان انعطاف‌پذیری بیشتری داشت. این موضوع به‌ویژه در حملات دسته‌ای که در آن‌ها ممکن است ده‌ها پهپاد در مدت کوتاهی از راه برسند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. چالش اصلی این است که باید اطمینان یافت که می‌توان پهپادهای رهگیر را سریع هماهنگ و پرتاب کرده و با شناسایی دقیق اهداف و انجام درگیری مناسب، با تهدیدها مقابله کرد.

هدایت و استقلال (خودمختاری)

موشک‌های زمین به هوا، از سیستم‌های هدایت تکامل‌یافته‌ای برخوردارند و بسته به نوع سلاح، ممکن است از هدایت راداری، جستجوگرهای فروسرخ، هدایت فرمانی یا ترکیبی از چندین روش استفاده کنند.

پهپادهای رهگیر هم خودمختاری بالایی دارند: بینایی ماشین، هوش مصنوعی، ناوبری داخلی و تشخیص هدف این امکان را برای یک رهگیر فراهم می‌کند تا با حداقل دخالت انسانی، بتواند پهپادهای دیگر را تعقیب کند. به همین خاطر این پهپادها در برابر تعداد زیادی از اهداف کوچک، مفید و کاربردی هستند و درعین‌حال در تشخیص، شناسایی، ارتباطات و تصمیم‌گیری خودکارِ قابل‌اعتماد عمل می‌کنند.

سلاح‌های مکمل، نه جایگزین

خیلی بعید است که پهپادهای رهگیر بتوانند موشک‌های زمین به هوا را از دور خارج کنند؛ این طور به نظر می‌رسد که این پهپادها، تدریجاً در حال تبدیل‌شدن به لایه دیگری در شبکه‌های پدافند هوایی پیچیده هستند. وقتی تهدید سریع، دوربرد، بسیار مسلح یا قادر به فعالیت در ارتفاع بالا باشد، استفاده از سیستم‌های موشکی زمین به هوا، ضروری خواهد بود و هم‌زمان، پهپادهای رهگیر می‌توانند شکاف موجود در انتهای پایین طیف تهدید را پوشش دهند.

از همین رو، احتمالاً آینده پدافند هوایی به انتخاب بین موشک‌ها و پهپادهای رهگیر خلاصه نخواهد شد و بیشتر به استفاده از سلاح مناسب در برابر هدف مناسب بستگی خواهد داشت. با ارزان‌تر، پرتعدادتر و متنوع‌تر شدن تهدیدهای هوایی، مؤثرترین دفاع‌ها احتمالاً ترکیبی از موشک‌های دوربرد، توپ‌ها، جنگ الکترونیک، سیستم‌های انرژی هدایت‌شده و پهپادهای رهگیر را در یک شبکه لایه‌ای خواهد بود که قادرند تا بدون نیاز به گران‌ترین سلاح‌های ممکن، مأموریت دفاع را به بهترین شکل ممکن انجام دهند.