هشدار درباره صف کامیون‌ها در مرز بازرگان / تجارت از جنوب به شمال‌غرب منتقل شد

با تغییر بخشی از مسیرهای لجستیکی کشور و انتقال کالا به مرزهای شمال‌غربی، حجم فعالیت گمرک بازرگان افزایش یافته است. این تغییرات در کنار رشد تجارت، زمان انتظار کامیون‌ها برای خروج از کشور را افزایش داده است.

کد خبر: ۲۱۵۷۰۳۱

۲۴ مرداد ۱۴۰۵

مرز بازرگان در شرایطی به یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت خارجی کشور تبدیل شده که افزایش حجم واردات، صادرات و ترانزیت کالا، ظرفیت عملیاتی این مرز را تحت فشار قرار داده است. در این میان، صف طولانی کامیون‌ها و زمان قابل توجه انتظار رانندگان برای خروج از کشور به یکی از چالش‌های جدی تجارت زمینی ایران و ترکیه تبدیل شده است؛ چالشی که درپی وقوع شرایط جنگی در بنادر جنوب کشور با انتقال بخشی از مسیرهای لجستیکی کشور به مرزهای شمال‌غربی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

محسن باقرپور، مدیرکل گمرک بازرگان با اشاره به تغییر مسیرهای لجستیکی کالا در پی محدودیت‌های ایجادشده در بنادر جنوبی کشور، اظهار کرد: بخشی از مسیر لجستیک کالا از طریق بندر مرسین ترکیه انجام می‌شود و گمرک بازرگان در این شرایط نقش مهمی در تأمین و انتقال کالا به کشور ایفا می‌کند.

وی افزود: از ابتدای سال جاری تاکنون حدود 150 هزار تن کالای اساسی، دارو، موز و سایر کالاهای وارداتی از طریق گمرک بازرگان وارد کشور و ترخیص شده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته 250 درصد رشد داشته است.

مدیرکل گمرک بازرگان ادامه داد: در همین مدت حدود 190 هزار تن کالا از مسیر بازرگان به مقصد ترکیه، کشورهای جنوب خلیج فارس و هند صادر شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 40 درصد افزایش نشان می‌دهد.

باقرپور با بیان اینکه بخشی از صادرات کشور از مناطق جنوبی به مسیر بازرگان منتقل شده است، گفت: تغییر مسیرهای تجاری و لجستیکی موجب افزایش حجم فعالیت‌های گمرک بازرگان شده است.

وی همچنین از رشد قابل توجه ترانزیت کالا از این مرز خبر داد و اظهار کرد: از ابتدای سال جاری تاکنون حدود 600 هزار تن کالا به ارزش 3.5 میلیارد دلار از گمرک بازرگان به صورت ترانزیت داخلی عبور کرده که این میزان نسبت به مدت مشابه سال گذشته 80 درصد افزایش داشته است.

ورود 600 کامیون؛ خروج حداکثر 300 کامیون

یکی از مهم‌ترین نکات در بررسی وضعیت فعلی مرز بازرگان، تفاوت ظرفیت تردد کامیون‌ها در دو جهت است. طبق اظهارات مدیرکل گمرک بازرگان، روزانه حدود 600 کامیون از گمرک گوربولاغ ترکیه وارد ایران می‌شوند، در حالی که ظرفیت پذیرش کامیون‌های خروجی به سمت ترکیه حدود 300 دستگاه در روز است.

باقرپور درباره وضعیت پذیرش کامیون‌های ورودی گفت: لاین واردات و ورود کامیون‌های حامل بارهای وارداتی از مرز بازرگان به صورت شبانه‌روزی فعال است و روزانه حدود 600 دستگاه کامیون از گمرک گوربولاغ به کشور پذیرش می‌شوند.

وی افزود: خوشبختانه صف انتظار ورود رانندگان ایرانی از ترکیه به ایران کمتر از دو روز است.

این در حالی است که در سمت خروجی، وضعیت کاملاً متفاوت است. سرپرست دفتر ترانزیت سازمان راهداری نیز خردادماه امسال از تشکیل صف حدود 3 هزار کامیون ایرانی در مرز بازرگان خبر داده و اعلام کرده بود که طرف ترکیه‌ای هنوز تعهدات خود درباره افزایش ظرفیت پذیرش کامیون‌ها را به‌طور کامل اجرا نکرده است.

درهمین خصوص حسین گروسی مدیرعامل منطقه آزاد ماکو در نشستی از افزایش تعداد کامیون‌های معطل در مرز بازرگان برای ورود به ترکیه به 5 هزار دستگاه خبر داد و گفت: در شرایطی قرار داریم که کشور نیازمند ایجاد مسیرهای متنوع برای تأمین کالا و استمرار جریان تجارت خارجی است و از این رو منطقه آزاد ماکو می‌تواند به‌عنوان یک مسیر مکمل مورد توجه قرار گیرد.

وی با بیان اینکه بحث جایگزینی کامل مسیرهای جنوبی یا سایر مسیرهای تجاری مطرح نیست، افزود: بلکه هدف ایجاد ظرفیت‌های متنوع و افزایش تاب‌آوری شبکه تأمین کشور است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، زمان توقف کامیون‌ها در این مرز در مقاطعی به بیش از 20 روز رسیده است. رئیس هیئت‌مدیره انجمن صنفی شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران نیز در اردیبهشت‌ماه از وجود حدود 3 هزار کامیون در صف و هزینه قابل توجه توقف این ناوگان خبر داده بود.

بنابراین اختلاف میان ظرفیت ورود و خروج را نمی‌توان صرفاً یک مسئله داخلی گمرک بازرگان دانست؛ بلکه ظرفیت پذیرش طرف ترکیه‌ای نیز در ایجاد صف خروج کامیون‌ها نقش تعیین‌کننده دارد.

«دروازه سوم»؛ راهکاری که هنوز به نتیجه نرسیده است

یکی از راهکارهای مطرح برای افزایش ظرفیت تردد، ایجاد لاین یا دروازه سوم در مرز بازرگان است.

باقرپور در پاسخ به پرسشی درباره فعالیت باجه و لاین سوم تجارت مرزی ایران و ترکیه اظهار کرد: در حال حاضر فعالیت تجاری دو کشور با دو باجه انجام می‌شود و در صورت افتتاح و بهره‌برداری از لاین سوم، صادرات ایران به ترکیه می‌تواند 20 تا 30 درصد افزایش یابد و صف انتظار کامیون‌ها به سمت ترکیه نیز کاهش چشمگیری پیدا کند.

وی افزود: در حال حاضر گمرک گولبولاغ ترکیه روزانه 300 دستگاه خودروی باری سنگین از مرز بازرگان پذیرش می‌کند و در صورت راه‌اندازی درب سوم، 20 تا 30 درصد به میزان پذیرش این گمرک افزوده خواهد شد و ظرفیت به حدود 400 کامیون در روز می‌رسد.

فرماندار شهرستان دوغوبایزید ترکیه:ایجاد دروازده سوم بررسی خواهد شد

در همین رابطه مصطفی آیوَت، فرماندار شهرستان دوغوبایزید ترکیه با اشاره به برگزاری نشست مشترک ایران و ترکیه در مرکز تجاری بازرگان، در منطقه آزاد ماکو گفت: این مرکز در گذشته برای توسعه تجارت میان دو کشور ایجاد و اقداماتی نیز در دو سوی مرز انجام شده، اما اکنون فعالیت تجاری و تردد مؤثری در آن وجود ندارد.

او تأکید کرد: درخواست ایران برای فعال‌سازی این مرکز از سوی طرف ترکیه‌ای بررسی خواهد شد و تصمیم‌گیری بر اساس منافع مشترک دو کشور و ملاحظات امنیتی انجام می‌شود.

فرماندار دوغوبایزید همچنین با اشاره به افزایش تردد کامیون‌ها میان ایران و ترکیه گفت: با اتخاذ تدابیر امنیتی، میزان کامیون‌های مورد بازرسی از 75 درصد به 49 درصد کاهش یافته و در مقابل، ورود روزانه کامیون‌ها به ترکیه به حدود 300 دستگاه رسیده است.

اهمیت افزایش ظرفیت مرزی زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم گمرک گوربولاغ در مقابل بازرگان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های ترانزیتی منطقه است و سالانه حجم بالایی از کامیون‌های ترانزیتی از آن عبور می‌کنند. در اردیبهشت‌ماه نیز یک گذرگاه جدید ترانزیتی در طرف ترکیه افتتاح شد که هدف آن افزایش ظرفیت تجارت و ترانزیت اعلام شده بود.

بررسی‌های میدانی و اظهارات مسئولان نشان می‌دهد رایزنی برای ایجاد دروازه سوم همچنان اهمیت زیادی دارد و اخیراً نیز هیأتی از طرف ترکیه برای بررسی شرایط ایجاد این دروازه از مرز بازرگان بازدید کرده است.

در ادامه به دو دلیل موثر در کند بودن فرایند کامیون ها از مرز بازرگان خواهیم پرداخت؛

1-حساسیت‌های کنترلی ترکیه؛ عامل دیگری در زمان پردازش

یکی دیگر از موضوعاتی که در بررسی زمان عبور کامیون‌ها باید مورد توجه قرار گیرد، فرآیندهای کنترلی در طرف ترکیه است. با توجه به حجم بالای کالاهای عبوری و حساسیت‌های نظارتی و گمرکی، بررسی محموله‌های ورودی از ایران می‌تواند در برخی موارد زمان پردازش را افزایش دهد.

با این حال، درباره برخی ادعاهای مطرح‌شده از سوی فعالان و رانندگان مبنی بر وجود مشوق‌های خاص برای کشفیات مواد مخدر در میان کارکنان مرزی ترکیه، مستند رسمی قابل اتکایی برای تأیید این ادعا یافت نشد؛ بنابراین نمی‌توان این موضوع را به‌عنوان علت قطعی طولانی شدن فرآیند خروج کالا مطرح کرد.

نکته مهم این است که هرگونه افزایش زمان بازرسی، کنترل یا پردازش در یک سوی مرز، هنگامی که ظرفیت خروج کمتر از ظرفیت ورود باشد، به‌سرعت خود را در قالب افزایش صف کامیون‌ها نشان می‌دهد. بر این اساس پیشنهاد میشود وضعیت عمکلرد ایکس ری ها و دستگاههای کمک بازرسی گمرکی در دستور کار مسئولان قرار گیرد تا این این مانع به شکلی مرتفع شود.

2-نوبت‌دهی الکترونیکی؛ اصلاح فرآیند یا ایجاد گلوگاه جدید؟

موضوع دیگری که در ماه‌های اخیر در مرز بازرگان تغییر کرده، نحوه نوبت‌دهی به کامیون‌های تجاری است.

مسئولان محلی از آغاز نوبت‌دهی مجازی به ناوگان تجاری در پایانه مرزی بازرگان از ابتدای مردادماه خبر داده اند. هدف اعلام‌شده از اجرای این طرح، کاهش حضور فیزیکی رانندگان، ساماندهی تردد و مدیریت بهتر ترافیک مرزی است.

اصل الکترونیکی شدن نوبت‌دهی می‌تواند اقدامی مثبت برای حذف فرآیندهای دستی و افزایش شفافیت باشد، اما کارآمدی آن به نحوه طراحی و نظارت بر سامانه وابسته است. در شرایطی که بخش قابل توجهی از جریان خروجی کامیون‌ها به ظرفیت پذیرش طرف ترکیه‌ای وابسته است، هرگونه محدودیت یا اختلال در فرآیند نوبت‌دهی داخلی می‌تواند به گلوگاه دیگری در کنار محدودیت ظرفیت مرزی تبدیل شود.

از همین رو، لازم است سازوکار نوبت‌دهی به‌گونه‌ای طراحی شود که امکان ایجاد انحصار، اولویت‌دهی غیرشفاف یا محدود شدن دسترسی رانندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل وجود نداشته باشد و اطلاعات نوبت‌ها و ظرفیت‌های قابل تخصیص نیز تا حد امکان شفاف باشد.

کد رهگیری و هزینه‌های توقف؛ حلقه دیگری از زنجیره معطلی؟

موضوع دیگری که رانندگان نسبت به آن انتقاد دارند، ارتباط فرآیند نوبت‌دهی با دریافت کد رهگیری سازمان راهداری است. بر اساس سازوکار جدید، دریافت نوبت برای کامیون‌ها پس از طی فرآیندهای مربوط به کد رهگیری انجام می‌شود.

در چنین شرایطی، هرگونه تأخیر در صدور یا ثبت اطلاعات می‌تواند مستقیماً بر زمان حضور کامیون در مرز اثر بگذارد. از سوی دیگر، طولانی شدن زمان انتظار، هزینه‌های توقف، پارکینگ، استهلاک و خواب سرمایه را به شرکت‌های حمل‌ونقل و رانندگان تحمیل می‌کند.

روایت رانندگان از صف 20 روزه

یکی از رانندگان کامیون در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم درباره زمان انتظار برای خروج از مرز بازرگان اظهار کرد: به‌طور معمول حدود 20 روز در صف خروج از مرز منتظر می‌مانیم تا امکان عبور فراهم شود.

وی افزود: حدود 20 درصد رانندگان نیز با بار کامل از ترکیه وارد ایران می‌شوند و در مسیر بازگشت به سرزمین اصلی قرار دارند.

این راننده درباره وضعیت آن سوی مرز نیز گفت: زمان معطلی کامیون‌ها برای ورود از مرز ترکیه به داخل کشور حدود یک هفته است.

وی درباره تأثیر ایجاد دروازه سوم مرز بازرگان بر روند تردد کامیون‌ها نیز گفت: امیدواریم با هماهنگی مسئولان دو کشور، هرچه سریع‌تر این گذرگاه ایجاد و راه‌اندازی شود تا ظرفیت تردد افزایش یافته و زمان انتظار رانندگان کاهش پیدا کند.

بازرگان؛ تجارت در حال رشد، زیرساخت در حال فشار

آنچه از کنار هم قرار دادن آمار تجارت و وضعیت تردد کامیون‌ها به دست می‌آید، نشان می‌دهد مرز بازرگان با یک دوگانگی مواجه است؛ از یک سو حجم فعالیت اقتصادی در این مرز به‌سرعت در حال افزایش است و از سوی دیگر ظرفیت عبور کامیون‌ها متناسب با این رشد توسعه نیافته است.

رشد 250 درصدی واردات کالا، افزایش 40 درصدی صادرات و رشد 80 درصدی ترانزیت نشان می‌دهد فشار بر این مرز صرفاً ناشی از افزایش مقطعی تردد نیست و با تغییر مسیرهای لجستیکی کشور، اهمیت بازرگان در زنجیره تجارت خارجی افزایش یافته است.

در چنین شرایطی، ادامه فعالیت با ظرفیت فعلی می‌تواند هزینه‌های لجستیکی را افزایش داده و زمان رسیدن کالا به مقصد را طولانی‌تر کند.

راهکار نیز صرفاً افزایش تعداد باجه‌ها نیست؛ بلکه باید ظرفیت پذیرش طرف ترکیه‌ای، توسعه لاین سوم، افزایش هماهنگی دو طرف مرز، استفده از دستگاههای کمک بازرسی (ایکس ری) موثر و کارا،  شفاف‌سازی سامانه نوبت‌دهی، تسریع فرآیندهای گمرکی با بکار گیری ایکس ری های پرسرعت و مدیریت هزینه‌های توقف کامیون‌ها به صورت همزمان دنبال شود.

در غیر این صورت، هرچه حجم تجارت از مسیر بازرگان افزایش یابد، شکاف میان ظرفیت عبور کالا و ظرفیت واقعی مرز نیز بزرگ‌تر خواهد شد؛ مسئله‌ای که در نهایت هزینه آن نه فقط بر دوش راننده، بلکه بر کل زنجیره تجارت خارجی کشور تحمیل می‌شود.