اثر افزایش قیمت بنزین بر تورم ایران؛

شوک اصلاح نرخ بنزین چه زمانی تخلیه می‌شود؟ | مرور روند تورم در آبان ۹۸

تغییر قیمت بنزین امروز به یکی از مسائل پیچیده اقتصاد ایران تبدل شده است. بسیاری از مردم اعتقاد دارند، افزایش قیمت بنزین موج گرانی جدیدی به سایر گروه‌های کالا و خدمات تزریق می‌کند. با بررسی داده‌های آماری سال ۱۳۹۸ آخرین سالی که اصلاح قیمت بنزین صورت گرفت، به این پرسش پاسخ داده شده است که این انتظار صحیح است یا خیر؟

کد خبر: ۲۱۵۸۵۹۷

۰۹ شهريور ۱۴۰۵

گروه اقتصادی – مهدی صفائی: افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ یکی از مهم‌ترین شوک‌های قیمتی اقتصاد ایران در سال‌های اخیر بود. قیمت بنزین سهمیه‌ای از هزار تومان به هزار و ۵۰۰ تومان و قیمت بنزین آزاد به سه هزار تومان افزایش یافت؛ تصمیمی که از همان ابتدا این پرسش را مطرح کرد که افزایش قیمت سوخت تا چه اندازه به تورم دامن خواهد زد و اثر آن برای چند ماه در اقتصاد باقی خواهد ماند؟

در آن زمان برآورد‌های مختلفی از اثر تورمی این سیاست مطرح شد. برخی مقامات اقتصادی، اثر تورمی افزایش قیمت بنزین را حدود ۳.۵ تا ۴ درصد برآورد کردند. اما اکنون با فاصله گرفتن از زمان اجرای این سیاست، می‌توان با استفاده از داده‌های شاخص قیمت مصرف‌کننده مرکز آمار، مسیر تغییرات تورمی پس از این شوک را بررسی کرد و به این سوال پاسخ داد که «تخلیه اثر تورمی افزایش قیمت بنزین» چه زمانی اتفاق افتاد؟

برای پاسخ به این سؤال، بررسی تغییرات قیمت از فروردین ۱۳۹۸ تا خرداد ۱۳۹۹ (بازه زمانی ماه‌های قبل و بعد از اجرای اصلاح قیمت بنزین) اهمیت دارد. هفت ماه نخست این دوره، یعنی فروردین تا مهر ۱۳۹۸، تصویری از روند تورم پیش از شوک بنزینی ارائه می‌کند و ماه‌های آبان ۱۳۹۸ تا خرداد ۱۳۹۹ نیز برای بررسی آثار پس از افزایش قیمت سوخت در نظر گرفته شده‌اند.

آذر؛ ماهی که شوک بنزین در تورم دیده شد

بررسی تورم ماهانه کل کشور نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین در خود آبان‌ماه به شکل یک جهش بزرگ در تورم عمومی نمایان نشد. تورم ماهانه در مهر ۱۳۹۸ حدود ۱.۷۴ درصد بود و در آبان (ماه اجرای طرح) به حدود ۱.۵۶ درصد رسید. اما در آذرماه، یعنی نخستین ماه کامل پس از اجرای سیاست جدید قیمت‌گذاری بنزین، تورم ماهانه به ۳.۱۹ درصد افزایش یافت.

به این ترتیب، تورم ماهانه از آبان تا آذر ۱.۶۳ واحد درصد افزایش پیدا کرد. این جهش را نمی‌توان به طور کامل به بنزین نسبت داد، زیرا در همین دوره عوامل دیگری نیز بر قیمت‌ها اثرگذار بودند؛ با این حال، همزمانی آن با افزایش قیمت سوخت و رفتار گروه حمل‌ونقل، شواهد مهمی از وجود یک شوک قیمتی در اقتصاد ارائه می‌کند.

اهمیت آذرماه زمانی بیشتر مشخص می‌شود که روند تورم در ماه بعد از آن را بررسی کنیم. در دی‌ماه ۱۳۹۸، تورم ماهانه به زیر یک درصد رسید و ۰.۹ درصد شد؛ یعنی تقریباً یک‌ چهارم تورم ماه قبل؛ بنابراین اگر معیار را نرخ تورم ماهانه کل قرار دهیم، بخش عمده شوک اولیه‌ای که پس از افزایش قیمت بنزین در تورم مشاهده شد، ظرف یک ماه تخلیه شد.

حمل‌ونقل؛ کانال اصلی انتقال شوک

داستان در شاخص قیمت گروه حمل‌ونقل متفاوت است. بنزین به عنوان یک نهاده مهم در حمل‌ونقل، می‌تواند علاوه بر اثر مستقیم بر هزینه سوخت، از طریق افزایش هزینه جابه‌جایی کالا و مسافر به سایر بخش‌های اقتصاد نیز منتقل شود.

گروه حمل‌ونقل در سبد شاخص قیمت مصرف‌کننده وزن قابل توجهی دارد و ضریب اهمیت آن حدود ۹.۴۱ درصد گزارش شده است؛ بنابراین تغییرات قیمت این گروه می‌تواند اثر قابل توجهی بر شاخص کل قیمت مصرف‌کننده داشته باشد.

در آبان ۱۳۹۸، تورم ماهانه گروه حمل‌ونقل حدود ۵.۴ درصد بود؛ رقمی که به شکل محسوسی بالاتر از تورم ماهانه کل اقتصاد قرار داشت. اگر صرفاً برای یک محاسبه حسابداری، همین رشد ۵.۴ درصدی را در وزن ۹.۴۱ درصدی گروه حمل‌ونقل ضرب کنیم، اثر آن بر شاخص کل حدود ۰.۵ واحد درصد خواهد بود.

البته این عدد را نباید معادل اثر مستقیم بنزین بر تورم دانست. گروه حمل‌ونقل فقط بنزین را شامل نمی‌شود و تغییر قیمت خودرو، قطعات، خدمات حمل‌ونقل و سایر اقلام این گروه نیز در آن منعکس می‌شود. با این حال، فاصله قابل توجه تورم حمل‌ونقل از تورم کل در ماه‌های پس از اجرای سیاست بنزینی، نشان می‌دهد این بخش یکی از مهم‌ترین کانال‌های انتقال شوک بوده است.

جمع‌بندی؛ بنزین یک ماه تورم ساخت، اما اثر قیمتی آن ماندگارتر بود

داده‌های شاخص قیمت مصرف‌کننده نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ برخلاف برخی تصورها به یک جهش چند ماهه و مداوم در نرخ تورم کل منجر نشد. تورم ماهانه در آبان حدود ۱.۵۶ درصد بود، اما در آذر به ۳.۱۹ درصد رسید و سپس در دی‌ماه به ۰.۸۵ درصد کاهش یافت؛ بنابراین می‌توان گفت شوک اولیه بنزین در نرخ تورم، عمدتاً در آذرماه متمرکز شد و در دی‌ماه فروکش کرد.

افزایش هزینه حمل‌ونقل، تعدیل

در نتیجه، هر چند شوک اصلاح قیمت بنزین تقریبا یک ماه بعد یعنی در آذرماه نمایان و در دی‌ماه تخلیه شد؛ اما اگر منظور اثر بر سطح قیمت‌ها باشد، این اثر در ماه‌های بعد نیز باقی ماند و نمی‌توان یک ماه مشخص را به‌عنوان صفر شدن کامل آن معرفی کرد.

در عین حال، به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، وضعیت ناترازی بنزین در ایران از سطح بحران نیز عبور کرده است و سیاستگزاران باید گام اصلاح تدریجی قیمت بنزین را بردارند؛ البته به گونه‌ای که آثار و تبعات اجتماعی آن حداقلی باشد.

بر اساس این گزارش، مسعود پزشکیان به تازگی در گفت‌وگوی تلویزیونی با مردم اعلام کرد که نرخ بنزین سهمیه‌ای تغییر نخواهد کرد و فقط نرخ سوم بنزین به محدوده ۱۰ هزار تومان خواهد رسید.