انتقال نفت خلیج‌فارس در سایه جنگ؟

تاکتیک کشتی‌های تاریک برای عبور نفت از تنگه هرمز

عبور و مرور نفتکش در تنگه هرمز با اختلال گسترده روبه‌رو است اما شبکه آرمریکایی سی‌ان‌ان در گزارشی مدعی شده که تولیدکنندگان نفت خاورمیانه با خاموش کردن سامانه‌های ردیابی نفتکش‌ها و انتقال محموله‌ها در آب‌های عمان، راهی پرهزینه اما مؤثر برای ادامه صادرات نفت یافته‌اند.

کد خبر: ۲۱۵۸۶۰۴

۰۱ شهريور ۱۴۰۵

گروه سیاسی: در حالی که جنگ و ناامنی، عبور نفت از تنگه هرمز را مختل کرده، سی‌ان‌ان در گزارشی مدعی شده که تولیدکنندگان نفت خاورمیانه با خاموش کردن سامانه‌های ردیابی نفتکش‌ها و انتقال محموله‌ها در آب‌های عمان، راهی پرهزینه، اما مؤثر برای ادامه صادرات نفت یافته‌اند.

ناپدید شدن نفتکش کیکو در نزدیکی دبی

بعدازظهر ۲۵ ژوئیه (۳ مرداد)، نفتکش غول‌پیکر «کیکو» که تحت مالکیت یونان است، در پایانه صادرات نفت «مسیعید» قطر پهلو گرفت؛ بندری عظیم با ۳۰ اسکله در ساحل غربی این کشور که در فاصله ۲۵ مایلی جنوب دوحه قرار دارد.

چهار روز بعد، «کیکو» که محموله نفت خام حمل می‌کرد، از تنگه هرمز عبور کرد. این نفتکش بسیار بزرگ حمل نفت خام ــ که بزرگ‌ترین رده نفتکش‌ها محسوب می‌شود و طول آن به بیش از هزار فوت می‌رسد ــ با سرعتی ثابت معادل ۱۳ گره دریایی، در نزدیکی حداکثر سرعت خود، از خلیج فارس عبور کرد.

سپس در ۳۱ ژوئیه (۹ مرداد)، اندکی پس از ساعت ۲ بعدازظهر و درست در نزدیکی ساحل دبی، «کیکو» ناپدید شد.

گرافیک سی‌ان‌ان درباره مسیر نفتکش کیکو

این کشتی فرستنده «سامانه شناسایی خودکار» یا «ای‌آی‌اس» خود را خاموش کرده بود؛ یک دستگاه رادیویی دریایی که هویت، سرعت، مسیر و موقعیت یک کشتی را مخابره می‌کند. برای خدمات ردیابی که تردد دریایی در سراسر جهان را زیر نظر دارند، گویی «کیکو» به‌سادگی ناپدید شده بود.

عبور‌های شبانه و مخفیانه از تنگه هرمز

ناگهان ساعت ۱۰ صبح اول اوت، سیگنال «کیکو» دوباره ظاهر شد؛ اما این بار در سوی دیگر تنگه هرمز.

این اقدام بخشی از جدیدترین تاکتیک صنعت نفت بود؛ عبور‌های شبانه «تاریک» از تنگه هرمز با اسکورت نظامی آمریکا. هدف، جلوگیری از حملات پهپادی ایران بود؛ مشابه حمله‌ای که یک ماه پیش نفتکش «کیکو» را هدف قرار داده بود، اما منفجر نشده بود.

با کمک نیروی دریایی آمریکا، شرکت‌های نفتی عربستان سعودی، کویت، قطر و امارات متحده عربی نفتکش‌هایی را اجاره کرده‌اند تا فرستنده‌های خود را خاموش کنند و نفت را از خلیج فارس، از طریق تنگه هرمز، به دریای عمان منتقل کنند؛ جایی که نفت خام خود را به نفتکش‌های متعلق به مشتریانشان که در انتظار هستند تحویل می‌دهند و سپس از طریق تنگه به مسیر بازمی‌گردند.

این اقدام بار پرهزینه ریسک بیمه‌ای و خطر فیزیکی حملات ایران را از دوش شرکت‌های کشتیرانی تجاری برداشته و آن را بر عهده دولت آمریکا و خود تولیدکنندگان نفت گذاشته است.

نفت همچنان از هرمز عبور می‌کند

بر اساس ارزیابی وزارت انرژی آمریکا، این راهبرد به تاکتیکی مؤثر تبدیل شده است. این وزارتخانه می‌گوید تردد نفت از طریق تنگه هرمز به‌طور میانگین روزانه بین ۸ تا ۹ میلیون بشکه بوده است. این میزان نفت خام قابل‌توجه است؛ تقریباً دو برابر مقداری که تحلیلگران نفتی وال‌استریت و ردیاب‌های کشتیرانی مانند «کپلر»، با استفاده از داده‌های فرستنده‌ها، برآورد می‌کنند.

این عبور‌های مخفیانه بازی را برای صنعت نفت خاورمیانه تغییر داده است.

سی‌ان‌ان طی دو روز، بیش از یک دوجین انتقال محموله از کشتی به کشتی را در دریای عمان مشاهده کرده است؛ نفتکش‌هایی که پس از آن به سوی مقاصدی مانند چین، تایوان، کره جنوبی، فیلیپین، ویتنام و تایلند حرکت کرده‌اند.

این اقدامی خطرناک و پرهزینه است که برای مدتی کوتاه به بازار نفت فرصت تنفس می‌دهد. اما در شرایطی که راه‌حل‌های دائمی از جمله پایان مذاکره‌شده جنگ و طرحی پایدار برای تنگه، همچنان دست‌نیافتنی است، این راهکار موقت زمان می‌خرد.

عبور‌های تاریک

افزایش عبور‌های «تاریک» مانند سفر اخیر «کیکو» در مقطعی حساس برای بازار انرژی رخ داده است.

جنگ که بسیار طولانی‌تر از آنچه بسیاری تصور می‌کردند ادامه یافته، طی شش ماه یک‌پنجم عرضه نفت جهان را مختل کرده است، اما در هفته‌های اخیر به نقطه عطفی رسیده است: میلیارد‌ها بشکه نفت و سوخت موجود در ذخایر تجاری ناپدید شده‌اند. ذخایر اضطراری آمریکا از اوایل دهه ۱۹۸۰ تاکنون تا این اندازه پایین نبوده است. اتکای چین به ذخایر عظیم نفتی خود ــ که عاملی کلیدی در جلوگیری از رسیدن قیمت نفت به ۱۵۰ دلار بوده است ــ نیز نمی‌تواند برای همیشه ادامه داشته باشد. سرمایه‌گذاران بازار اوراق قرضه و رأی‌دهندگان نیز در برابر قیمت‌های بالا در حال از دست دادن صبر خود هستند.

در مواجهه با این سناریوی کابوس‌وار، تولیدکنندگان نفت خاورمیانه طی چند هفته گذشته استفاده از راهبرد جدید خود را آغاز کرده‌اند. این راه‌حل بی‌نقص نیست؛ تنگه هرمز به‌طور مشهور باریک است و تنها ۲۳ مایل عرض دارد. مکان‌های زیادی برای پنهان شدن وجود ندارد و حتی با خاموش بودن فرستنده، رادار همچنان می‌تواند یک کشتی را شناسایی کند. دو کشتی متعلق به امارات متحده عربی نیز این هفته هدف حمله قرار گرفتند.

۸۰ درصد تردد هرمز به‌صورت تاریک

با این حال، طبق داده‌های کپلر، حدود ۸۰ درصد تردد از تنگه طی دو هفته گذشته به‌صورت «تاریک» انجام شده و کشتی‌ها در امتداد ساحل عمان، تا حد امکان دور از ایران، عبور کرده‌اند. به دلیل درگیری منطقه‌ای، بخشی از داده‌های ردیابی نیز تحت تأثیر ایجاد اختلال در سامانه موقعیت‌یابی جهانی قرار گرفته است که می‌تواند ارزیابی‌ها را دشوار کند.

مانند بسیاری از کشتی‌هایی که از این تاکتیک جدید استفاده می‌کنند، «کیکو» یک روز پس از خاموش کردن فرستنده خود، در حالی که در نزدیکی بندر فجیره امارات لنگر انداخته بود، دوباره ظاهر شد. پس از آنکه فرستنده‌اش بار دیگر سیگنال ارسال کرد، «کیکو» در کنار یک نفتکش غول‌پیکر یونانی دیگر به نام «نیو الکترون» لنگر انداخت که یک روز زودتر وارد دریای عمان شده بود.

تصاویر ماهواره‌ای ۷ اوت ۲۰۲۶ نشان می‌دهد «کیکو» و «نیو الکترون» اندکی پس از آنکه «کیکو» با فرستنده غیرفعال سامانه شناسایی خودکار از تنگه عبور کرد، در نزدیکی سواحل امارات متحده عربی در حال انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر هستند. این دو کشتی در میان چندین کشتی دیگر هستند که در نزدیکی آنها انتقال‌های مشابهی انجام می‌دهند.

اتحادیه اروپا، کوپرنیکوس سنتینل-۲

این دو کشتی یک هفته در کنار یکدیگر ماندند و انتقال نفت از کشتی به کشتی را انجام دادند. هنگامی که سرانجام در ۸ اوت از یکدیگر جدا شدند، «نیو الکترون» در حالی که مملو از نفت بود، از خلیج خارج شد و به سمت دریای عرب، در مسیر بندر نینگبو چین، حرکت کرد.

«کیکو» تا حدود ۱۴ اوت در نزدیکی ساحل فجیره باقی ماند؛ زمانی که بار دیگر به حالت «تاریک» رفت. روز بعد، اندکی پیش از ساعت ۴ بعدازظهر، سیگنال آن دوباره در خلیج فارس ظاهر شد و نفتکش در مسیر بازگشت به سوی قطر قرار گرفت.

تغییر قواعد بازی در بازار نفت

عبور‌های «تاریک» با اسکورت نظامی، تازه‌ترین نمونه از افزایش توان تولیدکنندگان نفت خاورمیانه برای صادرات نفت بیشتر به مشتریان سراسر جهان و تغییر قواعد بازی در برابر ایران است.

از همه مهم‌تر، عربستان سعودی حدود ۵ میلیون بشکه نفت در روز را که قرار بود به نفتکش‌های منتظر در خلیج فارس منتقل شود، تغییر مسیر داده است. این نفت به جای آن، از طریق خط لوله شرق ـ غرب عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل شده است. تولیدکنندگان نفت خاورمیانه همچنین ۲ میلیون بشکه دیگر در روز را از مسیر‌هایی در اطراف تنگه هرمز عبور داده‌اند.

تولید نفت در نقاط مختلف جهان نیز برای جبران این وضعیت افزایش یافته است. برزیل، گویان و ونزوئلا در مجموع بیش از یک میلیون بشکه در روز به تولید اضافی خود افزوده‌اند. آمریکا نیز روزانه صد‌ها هزار بشکه نفت بیشتر وارد بازار کرده است.

ذخایر اضطراری آمریکا و چین

در سوی دیگر معادله، آمریکا ۴۰۰ میلیون بشکه نفت اضطراری را آزاد کرده و به این ترتیب ذخایر خود در «ذخیره راهبردی نفت» را به‌شدت کاهش داده است. چین نیز به‌شدت به ذخایر عظیم نفتی خود متکی بوده و هم‌زمان واردات نفت خام خود را به میزان چشمگیری کاهش داده است. تقاضای جهانی نیز با افزایش قیمت‌ها به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته و به تعادل بازار نفت و رساندن نفت به مشتریانی که به آن نیاز دارند کمک کرده است.

بازار همچنان راهی برای کنار آمدن با شرایط پیدا می‌کند. بازار نفت ثابت کرده است که بسیار پیچیده‌تر و به‌مراتب انعطاف‌پذیرتر از آن چیزی است که حتی آگاه‌ترین کارشناسان در آغاز جنگ پیش‌بینی می‌کردند.

راه‌حل موقت برای بحران تنگه هرمز

تصاویر راداری و ماهواره‌ای از تنگه هرمز تصویری را نشان می‌دهد که داده‌های فرستنده‌های کشتی‌ها قادر به نمایش آن نیستند. برای مثال، در تصاویر ماهواره‌ای ۱۴ اوت، ردیف‌هایی از نقاط دیده می‌شوند که در امتداد ساحل عمان و از طریق تنگه هرمز به شکل کمانی قرار گرفته‌اند. اما این نقاط با داده‌های ردیابی کشتی‌ها در همان روز و همان زمان همخوانی ندارند. این «نقاط» تاریک شده بودند.

تصاویر راداری سنتینل-۱ در ۱۴ اوت دو کشتی بزرگ را در نزدیکی ساحل عمان در تنگه هرمز نشان می‌دهد؛ اما داده‌های سامانه ردیابی دریایی مربوط به همان زمان هیچ کشتی‌ای را در این منطقه نشان نمی‌دهد که حاکی از آن است که این دو کشتی احتمالاً فرستنده‌های سامانه شناسایی خودکار خود را خاموش کرده بودند.

در ۷ اوت (۱۶ مرداد)، دو نفتکش متعلق به یونان در داده‌های فرستنده‌ها در کنار یکدیگر در دریای عمان ظاهر شدند. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد «نیسوس کیتنوس»، یک نفتکش انتقالی که یک عبور «تاریک» از تنگه انجام داده بود، در کنار «فرانت اوترا» قرار گرفته است. در ۱۴ اوت، «فرانت اوترا» در دریای عرب و در مسیر تایوان شناسایی شد. «نیسوس کیتیوس» نیز به خلیج فارس بازگشته بود.

اما این وضعیت نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند.

کاهش ذخایر نفت و خطر بحران بعدی

ذخایر نفتی در طول جنگ تا ۱.۹ میلیارد بشکه کاهش یافته است. اگر بازار به تعادل برسد، این ذخایر باید دوباره پر شوند تا از بحران بعدی جلوگیری شود. اگر چنین اتفاقی نیفتد، ذخایر سرانجام آن‌قدر کاهش خواهند یافت که دیگر نتوان به آنها برای تأمین تقاضای نفت جهان اتکا کرد؛ در این صورت بازار به نقطه‌ای بحرانی خواهد رسید که تنها راه‌حل، افزایش قابل‌توجه قیمت نفت برای کاهش بیشتر تقاضا خواهد بود.

مشکل مشابهی پیش از این در بازار سوخت نیز پدیدار شده است: سه مورد از چهار مرکز بزرگ پالایش نفت جهان در وضعیت بحرانی قرار دارند.

جنگ ایران به پالایشگاه‌های خاورمیانه آسیب زده و صادرات سوخت از این منطقه را کاهش داده است.

روسیه، که یکی دیگر از منابع عمده سوخت جهان است، به دلیل جنگ دیگری ــ درگیری با اوکراین ــ از مدار تولید خارج شده است. پالایشگاه‌های روسیه هدف حملات پهپادی اوکراین قرار گرفته‌اند و مسکو که با کمبود سوخت در داخل کشور مواجه است، صادرات خود را متوقف کرده است.

تصویر برخاستن دود سیاه از پالایشگاهی که پس از یک حمله دچار آتش‌سوزی شده است؛ در حالی که عملیات اطفای حریق در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ در مسکو ادامه دارد.

فشار بر پالایشگاه‌های آمریکا

چین نیز برای جلوگیری از کمبود سوخت در داخل، صادرات سوخت پالایش‌شده خود را محدود کرده است. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا چین معمولاً یکی از صادرکنندگان عمده سوخت در جهان است.

در نتیجه، پالایشگاه‌های آمریکا در امتداد ساحل خلیج مکزیک مسئولیت تأمین تقاضای جهانی را بر دوش گرفته‌اند. اما پالایشگاه‌های آمریکا نیز نمی‌توانند برای همیشه با حداکثر ظرفیت فعالیت کنند.

بنزین و به‌ویژه گازوئیل و سوخت جت، با توجه به تقاضای بسیار بالا و ظرفیت محدود پالایش برای تولید آنها، با افزایش شدید قیمت مواجه شده‌اند؛ افزایشی که بسیار فراتر از سطحی است که قیمت نفت خام به‌تنهایی باید ایجاد می‌کرد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، طی ماه‌ها با وعده نزدیک بودن یک پیشرفت در مذاکرات، توانسته بود قیمت نفت را با فشار‌های لفظی کاهش دهد. با این حال، طرح او اخیراً تغییر کرده است: راهبرد جدید آمریکا خفه کردن ایران از طریق اجرای یک «عملیات اقتصادی خردکننده» با استفاده از محاصره دریایی طولانی‌مدت بنادر ایران است.

این اقدام موجب شده قیمت نفت طی هفته‌های گذشته به‌تدریج افزایش یابد و به مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه نزدیک‌تر شود.

جنگ، تنگه هرمز و قیمت سوخت

در شرایطی که دو کشور در باتلاقی حل‌نشدنی از جنگ گرفتار شده‌اند، نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز باعث شده قیمت نفت ــ به‌ویژه بنزین، گازوئیل و سوخت جت ــ برای مصرف‌کنندگان در سطوحی نگران‌کننده بالا باقی بماند؛ وضعیتی که به افزایش تورم و کاهش درآمد قابل‌مصرف آنها منجر شده است.

با این حال، توان چشمگیر بازار برای یافتن راه‌هایی ــ دست‌کم تا حدی ــ برای دور زدن پیامد‌های درگیری، مانع از آن شده است که قیمت‌ها به اندازه‌ای نجومی افزایش یابند که با توجه به بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت در تاریخ جهان انتظار می‌رفت.