بررسی آینده تجارت الکترونیک ایران؛

سهم ۵ درصدی آنلاین‌ها از خرده‌فروشی ایران | چرا خرید اینترنتی هنوز رشد نکرده است؟

با وجود تجربه خرید اینترنتی توسط بخش بزرگی از جامعه، سهم کانال‌های آنلاین از خرده‌فروشی ایران همچنان حدود پنج درصد است. فعالان بازار، کاهش قدرت خرید، سرمایه‌گذاری محدود و توسعه‌نیافتگی برخی گروه‌های کالایی را از دلایل این شکاف می‌دانند.

کد خبر: ۲۱۵۹۳۵۸

۰۴ شهريور ۱۴۰۵

به گزارش اقتصادآنلاین، در پنل «چشم‌انداز توسعه تجارت اجتماعی» که روز گذشته توسط انجمن تجارت الکترونیک ایران با حضور مدیران تکنوگروپ، دیجی‌کالا، تپسی‌شاپ و ترب برگزار شد، نسبت میان بازار ۸۸.۸ هزار میلیارد تومانی تجارت اجتماعی و پلتفرم‌های رسمی بررسی شد. محور اصلی بحث، امکان ایجاد ارتباط میان این دو بخش با هدف حفظ مزیت ارتباطی اینستاگرام و انتقال پرداخت، لجستیک، مالیات و حمایت از مصرف‌کننده به فضایی شفاف‌تر بود.

حسین حیدر، مدیرعامل تکنوگروپ، رشد فروش در شبکه‌های اجتماعی را جدی دانست و گفت: بازار سوشال‌کامرس به‌طور جدی در حال رشد است؛ با اینکه اینستاگرام فیلتر است، انواع کالا از لوازم خانگی و کالای دیجیتال تا محصولات آرایشی و بهداشتی در آن فروخته می‌شود. در چنین شرایطی، فضای رسمی تجارت الکترونیکی رقابت را بد باخته است.

حیدر محدودیت واردات و ممنوعیت عرضه برخی کالاها در پلتفرم‌های رسمی را عامل انتقال تقاضا به بازار غیررسمی عنوان کرد و افزود: چنین وضعیتی کاهش شفافیت، تضعیف حقوق مصرف‌کننده و از دست رفتن درآمدهای مالیاتی دولت را به همراه دارد.

مدیرعامل تکنوگروپ همچنین نسبت به نبود ثبت سفارش برای برخی کالاهای دیجیتال هشدار داد و گفت: این وضعیت بازار را دوباره به سمت کالاهای بدون کد و خارج از مسیر رسمی سوق می‌دهد. با وجود این چالش‌ها، حیدر چشم‌انداز تجارت الکترونیکی در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ را همچنان صعودی ارزیابی کرد.

پیشنهاد معافیت مالیاتی برای فروشندگان آنلاین

مسعود طباطبایی، مدیرعامل دیجی‌کالا، با اشاره به فشارهای مالیاتی بر فروشندگان آنلاین توضیح داد: اگر می‌خواهیم فروشندگان به بازار رسمی وارد شوند، می‌توان برای چند سال نخست فعالیت آنها معافیت مالیاتی در نظر گرفت تا فرصت داشته باشند بازارشان را بزرگ کنند و به درآمد برسند. ناامن‌کردن فضای رسمی، فروشنده را به سمتی می‌برد که اطلاعات و فعالیتش قابل رصد نیست.

طباطبایی رشد تجارت اجتماعی را لزوما به زیان پلتفرم‌هایی مانند دیجی‌کالا نمی‌داند و آن را ظرفیتی مکمل برای این پلتفرم‌ها ارزیابی کرد.

به گفته مدیرعامل دیجی‌کالا، دیجی‌فای تاکنون برای چند هزار فروشگاه اینستاگرامی سایت و درگاه ایجاد کرده و خدماتی مانند فروش اعتباری، لجستیک و دسترسی به پروفایل کاربران دیجی‌کالا را در اختیار آنها قرار داده است.

وی همچنین پیشنهاد کرد که عرضه برخی کالاهای موسوم به قاچاق به‌صورت محدود و کنترل‌شده در پلتفرم‌های مجاز امکان‌پذیر شود تا تقاضای موجود به بازار غیرشفاف منتقل نشود.

اتصال فروشندگان اجتماعی به پلتفرم‌های رسمی

متین ارشادی، مدیر ارشد بازاریابی تپسی‌شاپ، اتصال فروشندگان اجتماعی به پلتفرم‌های رسمی را برای همه ذی‌نفعان مفید دانست و گفت: فروشنده می‌تواند به ابزارهای پرداخت، پشتیبانی، لجستیک و تقاضای جدید دسترسی پیدا کند و مشتری نیز سرویس استانداردتر و قابل‌اعتمادتری دریافت می‌کند. فروشگاه‌های اینستاگرامی در وضعیت فعلی با چالش موجودی، قیمت، ارسال و مقیاس‌پذیری روبه‌رو هستند.

ارشادی توضیح داد: بخش قابل توجهی از کشف کالا امروز از مسیر محتوا و شبکه‌های اجتماعی انجام می‌شود، اما زیرساخت لازم برای تکمیل تراکنش در این بسترها وجود ندارد.

به گفته مدیر ارشد بازاریابی تپسی‌شاپ، اتصال تقاضای ایجادشده در شبکه‌های اجتماعی به پلتفرم‌های رسمی می‌تواند ضمن توسعه بازار، داده‌های شفاف‌تری درباره کالا، قیمت و فروش ایجاد کند. چنین داده‌هایی برای حمایت از حقوق مصرف‌کننده و تصمیم‌گیری رگولاتور اهمیت دارند.

در مدل پیشنهادی ارشادی، شبکه اجتماعی وظیفه ایجاد تقاضا را بر عهده دارد و پلتفرم رسمی مسئولیت پرداخت، ارسال و تضمین کیفیت خدمت را انجام می‌دهد.

ترب: هزینه ورود فروشندگان اینستاگرامی باید کاهش یابد

علی بابایی، مدیرعامل ترب، هزینه پایین ورود و امکان ارتباط مستقیم با مشتری را مهم‌ترین مزیت اینستاگرام دانست و بیان کرد: فروشنده اینستاگرامی هویت و کامیونیتی خودش را می‌سازد؛ اتفاقی در پلتفرم‌ها کمتر رخ می‌دهد. اگر می‌خواهیم این فروشندگان وارد فضای رسمی شوند، باید هزینه و زمان راه‌اندازی یک فروشگاه مستقل و دریافت مجوزها را کاهش دهیم.

بابایی گفت: بسیاری از فروشندگان اجتماعی تمایلی به ادغام در یک بازارگاه بزرگ ندارند و ترجیح می‌دهند سایت مستقل خود را داشته باشند.

بر اساس پیمایش ترب، حدود ۲۴ تا ۲۵ درصد فروشگاه‌های اینستاگرامی بررسی‌شده وب‌سایت داشته‌اند.

مدیرعامل ترب ساده‌سازی مجوزها و کاهش هزینه ورود را یکی از مسیرهای فعال‌کردن فرآیند رسمی‌شدن فروشندگان اجتماعی دانست. به گفته او، در صورت افزایش فشار مقرراتی، نه‌تنها فروشندگان اینستاگرامی وارد بازار رسمی نمی‌شوند، بلکه احتمال حرکت فروشندگان رسمی به سمت فعالیت غیرشفاف نیز افزایش پیدا می‌کند.

نفوذ بالا، عمق پایین؛ چالش بعدی تجارت الکترونیک

پنل «آینده تجارت الکترونیک در ایران» از زاویه دیگری به داده‌های گزارش تجارت الکترونیک پرداخت. محور اصلی این نشست، فاصله میان نفوذ خرید اینترنتی و سهم خرید آنلاین از کل خرده‌فروشی بود.

بخش بزرگی از جامعه تجربه خرید اینترنتی دارد، اما تنها حدود پنج درصد از هزینه خرده‌فروشی از کانال‌های آنلاین عبور می‌کند. سخنرانان پنل، سرمایه‌گذاری محدود پلتفرم‌ها، کاهش قدرت خرید و توسعه‌نیافتگی برخی گروه‌های کالایی را از عوامل مؤثر بر این وضعیت عنوان کردند.

تجارت الکترونیک ایران کوچک نیست، کم‌عمق است

سعید محمدی، نایب‌رئیس هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک تهران، گفت: تجارت الکترونیکی در ایران کوچک نیست، کم‌عمق است. تعداد کاربران و ضریب نفوذ پلتفرم‌ها قابل‌توجه است و فقط در دیجی‌کالا بیش از ۵۰ میلیون کاربر داریم؛ اما تعداد دفعات خرید و سهمی که پلتفرم‌های آنلاین از کیف پول کاربران می‌گیرند، پایین است. مسئله امروز ما کمبود کاربر نیست؛ مسئله این است که مشتری فعال، خریدهای اندکی در طول سال انجام می‌دهد.

محمدی دو عامل سرمایه‌گذاری محدود روی پلتفرم‌های ایرانی و کاهش قدرت خرید خانوار را در شکل‌گیری این وضعیت موثر دانست.

وی با اشاره به نقش پلتفرم «کاسپی» در توسعه تجارت الکترونیکی قزاقستان خاطرنشان کرد: بازارهای بزرگ منطقه با سرمایه‌گذاری‌های چند میلیارد دلاری ساخته شده‌اند، در حالی‌ که پلتفرم‌های ایرانی به چنین منابعی دسترسی نداشته‌اند.

محمدی همچنین کاهش مصرف کالاهایی مانند موبایل، لوازم خانگی و محصولات الکترونیکی را از عوامل محدودکننده رشد بازار دانست. به گفته او، این شرایط اجازه نداده اندازه بازار ایران از برآورد حدود دو میلیارد دلاری به ظرفیتی نزدیک به ۲۰ میلیارد دلار برسد.

اسنپ‌شاپ: افزایش عمق خرید باید در اولویت باشد

امین سمیعی، مدیرعامل اسنپ‌شاپ، با تایید کم‌عمق بودن بازار گفت: ۶۰ تا ۷۰ درصد ایرانی‌ها دست‌کم یک‌بار خرید اینترنتی را تجربه کرده‌اند و ممکن است سهم کاربران فعال سالانه نیز به ۵۰ تا ۶۰ درصد برسد. بنابراین، نفوذ خرید آنلاین پایین نیست؛ مشکل این است که تعداد خریدهای هر کاربر و سهم پلتفرم‌ها از سبد هزینه خانوار همچنان کم است. رساندن نفوذ از ۷۰ درصد به ۸۰ یا ۹۰ درصد دشوار است و باید بر افزایش عمق خرید تمرکز کنیم.

سمیعی توسعه گروه‌های کالایی را مسیر اصلی تعمیق بازار دانست و افزود: فروش مد و پوشاک در تجارت اجتماعی چند برابر پلتفرم‌های رسمی است؛ زیرا تولید و انتشار محتوا در اینستاگرام ساده‌تر است و محدودیت‌های کمتری دارد.

مدیرعامل اسنپ‌شاپ این اختلاف را نشانه ظرفیت سرمایه‌گذاری پلتفرم‌ها در حوزه‌هایی مانند پوشاک، فرهنگ و هنر دانست. او پیش‌بینی کرد که با شناسایی موانع هر گروه و سرمایه‌گذاری هدفمند، سهم تجارت الکترونیکی از کل خرده‌فروشی طی یک تا دو سال به حدود ۹ تا ۱۰ درصد برسد.

خرید اعتباری و هوش مصنوعی از پیشران‌های رشد بازار هستند

مسعود شاهمرادی، نایب‌رئیس کمیسیون ریتیل‌تک و مدیرعامل خانومی، توسعه خرید اعتباری، بهبود لجستیک و زنجیره تامین و استفاده از هوش مصنوعی برای کاهش هزینه فروش و ارتقای تجربه کاربری را از عوامل رشد بازار دانست.

شاهمرادی اظهار کرد: توسعه خرید اعتباری، بهبود لجستیک و زنجیره تامین و استفاده از هوش مصنوعی برای کاهش هزینه فروش و ارتقای تجربه کاربری، به رشد بازار کمک کرده‌اند. به نظر من، با وجود همه دشواری‌ها، آمارهای سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نیز رشد معنادار تجارت الکترونیکی را، هم به‌صورت ریالی و هم به‌صورت حقیقی، نشان خواهند داد.

وی خرید اعتباری را پدیده‌ای دووجهی دانست و گفت: میلیون‌ها نفر بدون ارائه چک، سفته و ضامن به اعتبار دسترسی پیدا کرده‌اند و این اتفاق از نگاه او یک نوآوری مالی مهم محسوب می‌شود. در مقابل، استقبال گسترده از خدمات اعتباری می‌تواند نشانه کاهش قدرت خرید خانوار باشد.

مدیرعامل خانومی تاکید کرد: امکان خرید اعتباری یکی از مزیت‌های مهم بازار آنلاین در برابر بازار آفلاین است. توسعه اعتبارسنجی مبتنی بر فناوری نیز می‌تواند ضمن مدیریت ریسک، خرید اینترنتی را به بخش پررنگ‌تری از سبک زندگی مردم تبدیل کند.

در نهایت، مباحث مطرح‌شده در دو پنل نشان داد مسئله تجارت الکترونیک ایران دیگر صرفاً جذب کاربر نیست. افزایش تعداد و تنوع خرید هر کاربر و ایجاد مسیر اتصال تجارت اجتماعی به زیرساخت رسمی، دو محور اصلی مرحله بعدی توسعه بازار هستند.

بازار ۸۸.۸ هزار میلیارد تومانی اینستاگرام در صورت همراهی مقررات ساده‌تر، سرمایه‌گذاری، لجستیک کارآمد و اعتبار مسئولانه می‌تواند به یکی از مسیرهای رشد تجارت الکترونیکی تبدیل شود. حفظ مزیت‌هایی مانند ارتباط مستقیم با مشتری و تولید محتوا در کنار دسترسی به زیرساخت‌های پرداخت، ارسال و خدمات رسمی، محور اصلی پیشنهادهای مطرح‌شده در این پنل‌ها بود.