اردوغان و نتانیاهو شمشیر را از رو بستند/ منتظر یک جنگ جدید باشیم؟

جنگ لفظی اردوغان و نتانیاهو، آشکارترین نمود رقابت فزاینده میان ترکیه و اسرائیل است.

کد خبر: ۲۱۶۰۰۹۳

۰۸ شهريور ۱۴۰۵

نیویورک‌تایمز نوشت: رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سال‌های اخیر بارها اسرائیل را «دولت تروریستی» خوانده، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، را با هیتلر مقایسه کرده و حتی احتمال مداخله نظامی ترکیه در داخل اسرائیل را مطرح کرده است.

نتانیاهو نیز در مقابل، اردوغان را «دیکتاتوری یهودستیز» خوانده و اعضای دولت اسرائیل ترکیه را به حمایت از تروریسم و رفتار کردن همچون «یک دولت دشمن» متهم کرده‌اند.

{$sepehr_key_2027}

این جنگ لفظی، آشکارترین نمود رقابت فزاینده میان ترکیه و اسرائیل است؛ رقابتی که تحلیلگران و مقام‌ها بیم دارند موجب تشدید بی‌ثباتی در خاورمیانه شود؛ منطقه‌ای که همین حالا نیز از جنگ‌ها و پیامدهای آن‌ها در سوریه، لبنان، غزه و ایران به‌شدت آسیب دیده است.

ترکیه و اسرائیل هر دو متحد آمریکا هستند و روابط گرمی با دولت ترامپ دارند. با این حال، دو کشور که از ارتش‌های قدرتمندی برخوردارند و فعالیت نظامی آن‌ها در خارج از مرزهایشان نیز رو به افزایش است، در خاورمیانه، شاخ آفریقا و شرق مدیترانه، چشم‌اندازهای راهبردی متفاوتی را دنبال می‌کنند که آن‌ها را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد.

زیاد شدن رویکرد تهاجمی نظامی ترکیه و اسرائیل، به گفته ضیا مرال، مدیر مؤسسه مشاوره و پژوهشی ریسک «ریون» در لندن، به «رقابت و خصومت ژئو‌راهبردی اجتناب‌ناپذیر» میان دو کشور دامن زده است.

او گفت این وضعیت لزوماً به معنای آن نیست که دو کشور در نهایت وارد درگیری مستقیم خواهند شد، اما هشدار داد که افزایش تنش، خطر محاسبه اشتباه را بیشتر می‌کند و اقدام نظامی محدود از سوی یکی از طرفین برای «فرستادن پیام» به طرف مقابل، «واقعاً، واقعاً می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد.»

اسرائیل هفته گذشته دقیقاً دست به چنین اقدامی زد؛ زمانی که یک پایگاه هوایی متروکه در شمال سوریه را بمباران کرد تا به گفته مقام‌های اسرائیلی، از استقرار قریب‌الوقوع نیروهای ترکیه در آنجا جلوگیری کند. سوریه میان اسرائیل و ترکیه قرار دارد و هر دو کشور این کشور را برای امنیت خود حیاتی می‌دانند.

دولت‌های ترکیه و سوریه برنامه‌ریزی برای اعزام نیرو به این پایگاه هوایی را رد کردند. در این حمله کسی کشته نشد.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه این کشور در امور سوریه و عراق، در پیامی در شبکه‌های اجتماعی از این حمله انتقاد کرد و آن را «تشدید تنش غیرضروری» خواند و از ترکیه و اسرائیل خواست «گفت‌وگوی منطقی را بر وقوع حوادث نظامی بیشتر در اولویت قرار دهند.»

روابط ترکیه و اسرائیل همیشه تا این اندازه بد نبوده است. دو کشور برای مدت طولانی روابط دیپلماتیک و تجاری داشتند، هرچند گاه اختلافاتی میانشان شکل می‌گرفت که معمولاً به مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها مربوط می‌شد.

ترکیه نخستین کشور با اکثریت مسلمان بود که پس از تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، این کشور را به رسمیت شناخت و نیروهای ترکیه نیز در جنگ‌های بعدی با اسرائیل مشارکت نکردند. ترکیه متحد آمریکا در ناتو است و اسرائیل نیز از حمایت نظامی گسترده آمریکا برخوردار است.

با این حال، دو رویداد اخیر موجب چرخش شدید و خصمانه روابط دو کشور شده‌اند.

نخست، جنگ اسرائیل در غزه بود که در واکنش به حمله تحت رهبری حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد؛ حمله‌ای که حدود ۱۲۰۰ نفر را در اسرائیل کشت. مقام‌های ترکیه از نحوه جنگ اسرائیل در غزه انتقاد کردند و به‌طور مرتب نیروهای اسرائیلی را به ارتکاب نسل‌کشی متهم کردند. اردوغان نتانیاهو را «خون‌آشام خون‌آشام‌ها» خواند و حمایت خود را از حماس اعلام کرد؛ گروهی که اسرائیل، آمریکا و چندین دولت دیگر آن را یک سازمان تروریستی می‌دانند.

دومین رویداد، برکناری بشار اسد، دیکتاتور سوریه، در اواخر سال ۲۰۲۴ و تشکیل دولت جدیدی به ریاست احمد الشرع بود؛ فردی که پیش‌تر جهادی بوده و روابط نزدیکی با ترکیه دارد.

ترکیه با هدف تثبیت دولت شکننده سوریه، حمایت‌های دیپلماتیک و نظامی خود را از احمد الشرع ارائه کرده است. در مقابل، پس از سقوط اسد، حملات اسرائیل بخش بزرگی از تجهیزات نظامی سوریه را نابود کرد؛ اسرائیل دلیل این اقدام را بی‌اعتمادی به احمد الشرع اعلام کرد. اسرائیل همچنین بخش‌هایی از جنوب سوریه را اشغال کرده و می‌گوید هدفش جلوگیری از تهدیدهای فرامرزی از سوی شبه‌نظامیان اسلام‌گراست.

گالیا لیندن‌اشتراوس، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تل‌آویو، گفت حمله تحت رهبری حماس در سال ۲۰۲۳ رویکرد اسرائیل نسبت به منطقه و ترکیه را شکل داده است.

او گفت: «ما اجازه نمی‌دهیم تهدیدها رشد کنند؛ از همان ابتدا با آن‌ها مقابله می‌کنیم.» به گفته او، «این دکترین اصلی امنیتی [اسرائیل] است و باعث می‌شود اسرائیل آمادگی بیشتری برای پذیرش ریسک داشته باشد و تمایل کمتری به راه‌حل‌های سیاسی و سازش نشان دهد.»

اسرائیل ترکیه را یک قدرت نظامی رو به رشد می‌بیند که از یک صنعت تسلیحاتی برخوردار است؛ صنعتی که در برخی بازارها با صنعت تسلیحاتی اسرائیل رقابت می‌کند. ترکیه همچنین در کشورهای دیگر، از جمله تا حدی در سوریه و عراق، نیرو مستقر کرده و رهبرانش نیز اظهارات خصمانه‌ای درباره اسرائیل مطرح می‌کنند.

او گفت: «وقتی با بازیگری مواجه هستید که هم توانمندی دارد، هم به شیوه‌ای خاص صحبت می‌کند و هم آمادگی خود را برای به‌کارگیری نیروهایش در خارج از مرزهایش نشان می‌دهد، نادیده گرفتن چنین بازیگری دشوار است.»

تحولات اخیر همچنین بر رویکرد ترکیه در قبال اسرائیل تأثیر گذاشته است.

رهبران ترکیه جنگ غزه را یک فاجعه انسانی می‌دانند؛ جنگی که به گفته مقام‌های بهداشتی غزه، ۷۳ هزار نفر را کشته است؛ از جمله ده‌ها هزار زن و کودک و شمار نامعلومی از نیروهای مسلح. مقام‌های ترکیه پیشروی‌های نظامی اسرائیل در لبنان و سوریه را نیز بی‌ثبات‌کننده خوانده‌اند.

ترکیه همچنین به‌شدت با جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران مخالفت کرد و هشدار داد که این جنگ می‌تواند یک بحران خطرناک منطقه‌ای ایجاد کند؛ آنکارا تلاش کرد از وقوع چنین جنگی جلوگیری کند.

سلیم چِویک، پژوهشگر مهمان در مرکز مطالعات کاربردی ترکیه در برلین، گفت اختلافات دو کشور در خاورمیانه بر تعاملات آن‌ها در سایر نقاط نیز سایه انداخته است.

او گفت: «از آنجا که ترکیه و اسرائیل خود را رقیب یکدیگر در منطقه می‌دانند، تحرکات یکدیگر در نقاط دیگر را نیز از منظر برد و باخت می‌بینند.»

در شاخ آفریقا، ترکیه روابط نزدیکی با سومالی دارد؛ کشوری که میزبان حضور قابل‌توجه دیپلماتیک و نظامی ترکیه است.

در ماه دسامبر، اسرائیل به نخستین کشوری تبدیل شد که سومالی‌لند را به رسمیت شناخت؛ منطقه‌ای جدایی‌طلب که در سال ۱۹۹۱ استقلال خود از سومالی را اعلام کرد. اسرائیل در آن زمان گفت این اقدام در چارچوب توافق‌های ابراهیم انجام شده است؛ توافق‌هایی که به عادی‌سازی روابط اسرائیل با چند کشور دیگر با اکثریت مسلمان در سال‌های اخیر منجر شده‌اند. اردوغان به رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی اسرائیل را «غیرقانونی و غیرقابل قبول» خواند.

در شرق مدیترانه نیز اسرائیل همکاری‌های نظامی و انرژی خود را با یونان و قبرس افزایش داده است؛ دو کشوری که هر دو با ترکیه بر سر مناقشات ارضی دیرینه اختلاف دارند. اردوغان در ماه دسامبر تلاش کرد اهمیت توافق‌های جدید میان این سه کشور را کم‌رنگ جلوه دهد و آن‌ها را به «یک قوطی حلبی که به صدا درمی‌آید» تشبیه کرد.

ترکیه در همین ماه با عربستان سعودی و پاکستان یک پیمان دفاع متقابل امضا کرد؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران، بخشی از هدف آن ایجاد موازنه‌ای در برابر نفوذ اسرائیل در منطقه بوده است.

با این حال، خطرناک‌ترین نقطه برخورد این رقابت همچنان سوریه است.

چِویک گفت ترکیه خواهان سوریه‌ای باثبات و متمرکز است، در حالی که اسرائیل یک کشور تجزیه‌شده با ارتشی ضعیف را ترجیح می‌دهد که نتواند تهدیدی علیه اسرائیل ایجاد کند.

او گفت: «این دو چشم‌انداز، در بنیادی‌ترین سطح، با یکدیگر در تضاد هستند.»

حمله هوایی اسرائیل در هفته گذشته به پایگاه هوایی سوریه در شهر ابوالظهور، در حدود ۴۰ مایلی (۶۴ کیلومتری) جنوب مرز ترکیه، یک اقدام نظامی نادر در چارچوب رقابتی بود که عمدتاً در قالب اظهارات تند و ابتکارات دیپلماتیک رقیب دنبال شده است.

در ۱۹ اوت، یک روز پس از این حمله، نتانیاهو در ویدیویی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد، گفت اسرائیل حضور نظامی ترکیه در سوریه را «که به سمت جنوب گسترش پیدا کند، نخواهد پذیرفت، زیرا ما را تهدید می‌کند.»

دو روز بعد، ترکیه اعلام کرد که تلاش خواهد کرد از طریق اینترپل حکم بازداشت نتانیاهو را به اتهاماتی از جمله نسل‌کشی و شکنجه دنبال کند. این اقدام بخشی از یک پرونده داخلی در ترکیه درباره نحوه برخورد اسرائیل با فعالان حامی فلسطین بود که هنگام حرکت دریایی به سمت غزه، توسط اسرائیل رهگیری شده بودند.

در روزهای پس از این ماجرا، مقام‌های آمریکایی تلاش کرده‌اند گفت‌وگو میان دو دولت را دوباره برقرار کنند. برخی تحلیلگران اسرائیلی گمانه‌زنی کرده‌اند که حمله در سوریه بخشی از تلاش نتانیاهو برای تقویت جایگاه و سوابق خود در حوزه امنیت ملی، پیش از انتخابات اسرائیل در ماه اکتبر، بوده است.

اسرائیل و ترکیه هر دو در میان مردم کشور مقابل از محبوبیت پایینی برخوردارند و همین مسئله به مقام‌های سیاسی دو کشور اجازه می‌دهد با انتقاد از کشور رقیب، امتیاز سیاسی داخلی کسب کنند.

با این حال، چِویک گفت این ادبیات تند، بازتاب‌دهنده اختلافات واقعی میان دو کشور است.

او نیز گفت انتظار ندارد ترکیه و اسرائیل وارد درگیری مستقیم نظامی شوند.

او گفت: «بعید می‌دانم چنین اتفاقی رخ دهد، زیرا در درجه نخست، آمریکایی‌ها علاقه‌مندند این دو کشور را از ورود به یک درگیری فعال و مستقیم دور نگه دارند.»