فلوراید؛ ماده مفید یا مضر برای سلامت؟ / هشدار دانشمندان درباره مصرف طولانی‌مدت

فلوراید سدیم در خمیردندان از پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کند.

کد خبر: ۲۱۶۰۵۰۶

۱۱ شهريور ۱۴۰۵

فلوراید سدیم یکی از ترکیباتی است که در خمیردندان به‌عنوان ماده فعال ضدپوسیدگی استفاده می‌شود و در صورت استفاده در مقادیر ایمن، فواید زیادی برای سلامت دهان و دندان دارد: فلوراید با مقاوم‌تر کردن مینای دندان در برابر حملات اسیدی، به جلوگیری از پوسیدگی دندان کمک می‌کند.

فلورین (Fluorine) یک عنصر شیمیایی بسیار واکنش‌پذیر است که در طبیعت معمولا نه به شکل آزاد بلکه به شکل ترکیبات معدنی وجود دارد. هنگامی که فلورین یک الکترون دریافت می‌کند، به «فلوراید» تبدیل می‌شود.

فلوراید سدیم یکی از ترکیباتی است که در خمیردندان به‌عنوان ماده فعال ضدپوسیدگی استفاده می‌شود و در صورت استفاده در مقادیر ایمن، فواید زیادی برای سلامت دهان و دندان دارد: فلوراید با مقاوم‌تر کردن مینای دندان در برابر حملات اسیدی، به جلوگیری از پوسیدگی دندان کمک می‌کند؛ می‌تواند فعالیت متابولیکی باکتری‌های تولیدکننده اسید را کاهش دهد و می‌تواند به بازسازی مواد معدنی مینای دندان، توقف یا معکوس شدن برخی ضایعات اولیه پوسیدگی کمک کند.

{$sepehr_key_2315}

تحقیقات نشان داده که خمیردندان‌های حاوی فلوراید۲۴٪ مؤثرتر از خمیردندان‌های بدون فلوراید، پوسیدگی دندان را مهار می‌کنند.

سطح خارجی دندان (یعنی مینای دندان) عمدتا از مواد معدنی تشکیل شده است. هنگامیکه که ما غذا می‌خوریم یک لایه نازک روی دندان‌ها تشکیل می‌شود که به آن پلاک می‌گویند. باکتری‌های موجود در پلاک، قند‌های موجود در غذا را تجزیه می‌کنند و به این ترتیب اسید تولید می‌شود (فرآیند دمینرالیزاسیون)؛ این اسید می‌تواند مواد معدنی مینای دندان را حل کند و به مرور زمان باعث پوسیدگی دندان شود.

در حال حاضر حتی لاک‌های فلوراید به بازار آمده که از پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کنند. بهتر است که لاک فلوراید توسط پزشک روی دندان‌ها زده شود.

فلوراید در آب‌های آشامیدنی

علاوه بر خمیردندان‌ها و دهانشویه‌ها و دیگر محصولات دندانپزشکی، فلوراید از راه‌های دیگری نیز راه خود را به منابع آب باز می‌کند. سطوح پایین فلوراید به طور طبیعی در اکثر منابع آب آشامیدنی (معمولا از هوازدگی یا شسته شدن از سنگ‌ها و خاک‌ها) وجود دارد. برخی از فعالیت‌های صنعتی مانند ذوب فلزات و تولید باتری نیز می‌توانند به دلیل فاضلاب حاصل از فرآیند تولید، منبع فلوراید اضافی در آب باشند.

سازمان خدمات بهداشت عمومی در ایالات متحده، غلظت فلوراید ۰.۷ میلی‌گرم فلوراید در لیتر را توصیه می‌کند، اما حد مجاز فلوراید در آب برای محافظت در برابر مشکل فلوروز، حداکثر ۴ میلی‌گرم در لیتر است (برای درک بهتر، ۱ میلی‌گرم در لیتر معادل حدود یک فنجان آب در استخر شنا است).

گاه فلوراید بصورت عمدی به آب آشامیدنی اضافه می‌شود

در ایالات متحده فلورایددار کردن آب آشامیدنی در سال ۱۹۴۵ میلادی و به عنوان یک راه حل موثر و ارزان برای کاهش پوسیدگی دندان آغاز شد تا با مشکلات دهان و دندان در سطح گسترده‌تری مقابله شود؛ بویژه آنکه بسیاری از کودکانی که زیر خط فقر زندگی می‌کردند، پوسیدگی دندان زیادی داشتند.

در حال حاضر در این کشور، تصمیم برای افزودن مقادیر کمی فلوراید به آب عمومی، بصورت ایالتی یا محلی گرفته می‌شود. زیرا برخی از مناطق ممکن است از قبل سطوح نسبتا بالایی از فلوراید طبیعی را در آب داشته باشند و بنابراین نیازی به مکمل آن ندارند. در برخی جا‌ها نیز رأی‌دهندگان علیه فلورایددار کردن آب رأی داده‌اند.

در موضوع بطری‌های آب، سازمان غذا و داروی ایالات متحده، محدودیت‌هایی را برای فلوراید در آب بطری‌ها تعیین کرده است؛ با این حال ذکر میزان فلوراید روی برچسب بطری الزامی نیست.

فلوراید در آب چاه‌های خصوصی

سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده تخمین می‌زند که حدود ۲۸ میلیون آمریکایی، آب چاه خصوصی با سطح فلوراید کمتر از ۰.۷ میلی‌گرم در لیتر دارند و در مقابل، ۱۷۲ هزار نفر نیز از آب چاه‌هایی استفاده می‌کنند که سطح فلوراید آن بالاتر از حداکثر ۴ میلی‌گرم در لیتر است.

در این کشور توصیه می‌شود که مالکان، چاه‌های خود را از نظر غلظت فلوراید آزمایش کنند، به خصوص اگر کودکی در خانه باشد.

آب چشمه نیز ممکن است حاوی فلوراید باشد.

خطرات فلوراید زیاد برای بدن چیست؟

قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض سطوح بالای فلوراید می‌تواند به دندان‌ها و استخوان‌ها آسیب برساند و بیماری را بوجود آورد که «فلوروز» نامیده می‌شود. نشانه‌های این بیماری تغییر رنگ دندان یا ایجاد لکه‌های سفید روی آن است.

فلوروز علاوه بر آسیب رساندن به دندان‌ها باعث سخت شدن استخوان‌ها و مفاصل و درنهایت شکستگی استخوان هم می‌شود که به آن «فلوروز اسکلتی» می‌گویند. این مشکل زمانی پدیدار می‌شود که غلظت بسیار بالایی از فلوراید در استخوان‌ها وجود داشته باشد.

آژانس بهداشت و ایمنی غذا در فرانسه (ANSES) نیز در دسامبر ۲۰۲۵ پیشنهاد داد که فلوراید سدیم به عنوان «یک مختل‌کننده غدد درون‌ریز و ماده‌ای سمی برای تولید مثل» طبقه‌بندی شود. این پیشنهاد پس از انجام مطالعات تجربی و اپیدمیولوژیکی طرح شد که عوارض جانبی استفاده از آن به ویژه در دوران بارداری را برجسته کرد.

داده‌های تجزیه و تحلیل شده، اختلال رشد عصبی، تغییرات عملکرد تیروئید و اثرات بر باروری را در مدل‌های حیوانی نشان دادند و پژوهشگران بر این باورند که چنین اثراتی ممکن است در انسان نیز یافت شود.

لازم به ذکر است که آژانس بهداشت و ایمنی غذا در فرانسه، این پیشنهاد را با اشاره به خطرات «استفاده طولانی‌مدت از فلوراید به‌ویژه از طریق آب آشامیدنی» طرح کرده است؛ چراکه مقامات بهداشتی اروپا تایید کرده‌اند استفاده صحیح از محصولات مراقبت از دهان و دندان حاوی فلوراید منجر به مواجهه سیستمیک قابل توجه نمی‌شود.

مصرف فلوراید در کودکان

​​مصرف فلوراید ممکن است بر ضریب هوشی کودکان نیز تاثیر منفی بگذارد. این موضوع از آن رو مهم است که کودکان خردسال قادر به شستن کامل دهان خود نیستند و معمولا هنگام مسواک زدن، بخشی از خمیردندان را می‌بلعند.

مصرف زیاد فلوراید در کودکان، بویژه زمانی که دندان‌های دائمی آنها در زیر لثه در حال رشد هستند نیز ممکن است باعث بیماری فلوروز شود.

به همین دلیل توجه به توصیه‌های مربوط به غلظت و مقدار خمیردندان برای کودکان ضروری است. به گفته کارشناسان، هم غلظت خمیردندان و هم مقدار استفاده‌شده در هر بار مسواک زدن مهم است و میزان خمیر دندان حاوی فلوراید برای کودکان باید حداکثر به اندازه یک نخود فرنگی باشد.

چگونه می‌توان خطرات فلوراید موجود در آب‌ها را کم کرد؟

یکی از باور‌های رایج این است که با جوشاندن آب می‌توان فلوراید آن را از بین برد. اما این درست نیست، زیرا فلوراید یک یون محلول است و نه‌تنها با جوشاندن آب حذف نمی‌شود بلکه اگر مقدار زیادی از آب تبخیر شود، ممکن است غلظت فلوراید در آب باقی‌مانده افزایش پیدا کند.

برای کاهش فلوراید باید از فناوری‌هایی استفاده کرد که مشخصا برای حذف یون‌های محلول طراحی شده‌اند، مانند اسمز معکوس یا فیلتر‌های تخصصی جذب فلوراید مانند آلومینای فعال. اسمز معکوس، یک روش پیشرفته تصفیه آب است که در آن با اعمال فشار، جریان طبیعی اسمز معکوس شده و املاح، نمک‌ها و ناخالصی‌ها از آب جدا می‌شوند.

در برخی سیستم‌های پیشرفته تصفیه آب خانگی، امکان حذف فلوراید از آب آشامیدنی وجود دارد، اما فیلتر‌های معمولی مانند بسیاری از فیلتر‌های رسوب‌گیر یا کربن فعال، برای حذف فلوراید طراحی نشده‌اند. اگر هدف شما کاهش فلوراید است، باید مشخصات فنی هر دستگاه تصفیه و ظرفیت حذف فلوراید آن را بررسی کنید و فیلتر‌ها را نیز طبق دستور سازنده در دوره‌های زمانی لازم، تعویض کنید.

آب بطری می‌تواند فلوراید طبیعی داشته باشد و میزان آن بسته به منبع آب متفاوت است؛ گاه نیز به طور خاص به عنوان یک ماده افزودنی در آن وجود دارد. بهتر است هنگام خرید این بطری‌ها، برچسب محتوای آنها مطالعه شود.