ایران و آمریکا در ایستگاه استانبول؛ گام نخست مذاکرات هسته‌ای به نتیجه می‌رسد؟

اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: استانبول این‌بار به‌مثابه چهارراهی دیپلماتیک، در کانون توجه تحولات ایران و آمریکا قرار گرفته است. هر چند بر اساس تازه‌ترین اخبار، روزنامه «العربی الجدید، امروز به نقل از منابع ایرانی گزارش داد که تصمیم نهایی درباره «زمان و مکان» مذاکرات هنوز در دست بررسی است و هیچ نکته‌ای قطعی نیست. 

با این حال، بر اساس گزارش غالب رسانه‌های مختلف، دیدار مقام‌های ارشد دو کشور با میانجی‌گری ترکیه برنامه‌ریزی شده و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و استیو ویتکاف، نماینده ویژه دونالد ترامپ، محور اصلی این مذاکرات هستند. دیداری که از آن به‌عنوان یکی از معدود مواجهه‌های رودرروی تهران و واشنگتن در سال‌های اخیر یاد شده است.

در کنار این دو چهره، حضور جرد کوشنر، داماد رئیس‌جمهور آمریکا نیز، به‌عنوان یکی از افراد مطلع از برنامه‌ریزی‌ها گزارش شده است. موضوعی که وزن سیاسی و حساسیت این گفت‌و‌گو‌ها را دوچندان می‌کند.

هرچند کاخ سفید تاکنون از اظهارنظر رسمی خودداری کرده، اما تأیید همزمان مذاکرات از سوی مقام‌های ایرانی و اظهارات اخیر ترامپ مبنی بر به جریان افتادن گفت‌و‌گوی مقامات دو کشور، عملاً مهر تأییدی بر آغاز این مسیر دیپلماتیک زده است.

دستور مذاکره از تهران

نقطه عطف این تحولات، پیام صریح مسعود پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم، بود که اعلام کرد به وزیر امور خارجه دستور داده است در پاسخ به پیشنهاد آمریکا و درخواست دولت‌های دوست منطقه، زمینه مذاکرات را فراهم کند. پزشکیان در این پیام تأکید کرد که گفت‌و‌گو تنها در صورتی معنا دارد که «عادلانه، منصفانه، عاری از تهدید و به دور از توقعات بی‌منطق» باشد.

پس از بازتاب‌های این پیام، محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی پزشکیان نیز در تکمیل این موضع‌گیری گفت: «هیچ جنگی خوب نیست و هر صلحی به منزله تسلیم نیست.» جمله‌ای که گویا تلاش دارد مرز میان مذاکره و عقب‌نشینی را در گفتمان رسمی دولت روشن کند و پیام دهد که ورود به گفت‌و‌گو به‌معنای عبور از خطوط قرمز نیست.

با این حال مشخص نیست که پشت صحنه چه پیام‌هایی ردوبدل شده و درون اتاق‌های مذاکرات نیز در روزهای آینده چه مواضعی مطرح خواهد شد و تا چه اندازه با موضع‌گیری آشکار دو طرف منطبق است. 

پیش‌تر کارولین لویت سخنگوی کاخ سفید مدعی شده بود که آنچه پشت پرده مطرح می‌شود با مواضع آشکار منطق نیست.

روایت آمریکایی؛ امید همراه با هشدار

در سوی مقابل، دونالد ترامپ رییس‌جمهور آمریکا در اظهاراتی که همزمان با انتشار اخبار مذاکرات مطرح شد، اعلام کرد نمایندگانش در حال گفت‌و‌گو با ایران هستند و ابراز امیدواری کرد این ارتباط به نتیجه برسد. هرچند مدعی شد که در غیر این صورت «ممکن است اتفاق بدی بیفتد».

دوگانه امید و تهدید، بار دیگر نشان داد که سیاست واشنگتن همچنان بر ترکیب فشار و دیپلماسی استوار است و ترامپ همه گزینه‌ها را در راستای فشار حداکثری حفظ کرده است.

گزارش‌ها حاکی از آن است که ویتکاف پیش از عزیمت به استانبول، در تل‌آویو با مقام‌های امنیتی اسرائیل دیدار خواهد کرد. دیداری که می‌تواند نشانه‌ای از تلاش آمریکا برای هماهنگی با اسرائیل  همزمان با پیشبرد مسیر مذاکره باشد.

تمرکز بر پرونده هسته‌ای در گام نخست؟

بر اساس اطلاعات منتشرشده، مذاکرات استانبول عمدتاً بر پرونده هسته‌ای متمرکز است. دست‌کم موضع مقامات جمهوری اسلامی چنین است و پیش‌تر نیز گفته‌شده بود که کشور‌های میانجی منطقه تلاش کردند پرونده‌ها را از یکدیگر جدا کنند تا شروع مذاکرات با پرونده هسته‌ای باشد.

آمریکا خواستار توقف غنی‌سازی اورانیوم در خاک ایران و خروج حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ۶۰ درصدی است. وزیر خارجه ایران اما بار‌ها گفته که توقف غنی‌سازی ممکن نیست و مذاکره صرفا بر سر بازرسی و محدودیت برنامه هسته‌ای امکان‌پذیر است.

در میانه اخبار ضدونقیض نیویورک‌تایمز نیز مدعی شده که جمهوری اسلامی ایران حاضر شده که برنامه هسته‌ای را تعلیق و ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم را هم از کشور خارج کند.

طبق ادعای این روزنامه «دو مقام ایرانی گفته‌اند که ایران آمادگی دارد برای آرام کردن اوضاع برنامه هسته‌ای خود را تعطیل یا تعلیق کند؛ امتیازی بزرگ که البته تهران ترجیح می‌دهد در قالب طرحی که آمریکا سال گذشته پیشنهاد داده بود، یعنی تشکیل یک کنسرسیوم منطقه‌ای برای تولید انرژی هسته‌ای، دنبال شود.»

اگر این ادعا صحت داشته باشد، به معنای پذیرش پیش‌شرط‌های آمریکا برای مذاکره است و مذاکرات استانبول صرفا بر سر چگونگی اجرای این شروط خواهد بود. در غیر این صورت به نظر می‌رسد گره اصلی همچنان باقی است و مشخص نیست که کشاکش میان توقف غنی‌سازی و تاکید بر حق غنی‌سازی در آخر به توافقی منجر می‌شود یا نه. آن هم در حالی که ترامپ ادعا کرده که برای حصول توافق مهلتی تعیین کرده است. 

گام‌های بعدی چه خواهد بود؟

هرچند مسیری که برای مذاکرات ترسیم شده با جداسازی پرونده‌های مختلف آغاز می‌شود، اما تجربه نشان داده که تفکیک کامل این پرونده از سایر موضوعات، از جمله مسائل منطقه‌ای و امنیتی، کار ساده‌ای نیست.

عراقچی بارها تکرار کرده که توانمندی‌های دفاعی و موشکی، خارج از دایره مذاکره است و هرگونه گفت‌و‌گو باید در چارچوب منافع ملی و اصل عزت انجام شود. در مقابل، آمریکا به توافقی جامع‌تر تمایل دارد که برنامه موشکی و سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی را هم در بر گیرد. این یعنی حتی در صورت برداشتن گام اول و مصالحه در زمینه پرونده هسته‌ای، گام‌های بعدی می‌توانند با چالش‌های بیشتری همراه شوند.

چرا استانبول؟

انتخاب استانبول به‌عنوان محل مذاکره، مرتبط با نقش فعال ترکیه در هفته‌های اخیر است. نمایندگان حزب حاکم ترکیه تأیید کرده‌اند که دو طرف برای استفاده از ابزار‌های دیپلماتیک به توافق رسیده‌اند. ترکیه، که هم با ایران و هم با آمریکا روابط فعال دارد، می‌کوشد جایگاه خود را به‌عنوان میانجی معتبر منطقه‌ای تثبیت کند؛ نقشی که قطر و مصر نیز در آن سهیم بوده‌اند. هر چند روزنامه العربی جدید امروز به نقل از منابع ایرانی گزارش داد که تصمیم نهایی درباره زمان و مکان مذاکرات هنوز در دست بررسی است و هیچ نکته‌ای قطعی نیست. 

با این حال، اظهارات انور قرقاش، مشاور ارشد رئیس دولت امارات، مبنی بر اینکه «خاورمیانه تاب یک نزاع دیگر را ندارد»، نشان‌دهنده اجماع نسبی منطقه‌ای بر ضرورت مهار تنش‌هاست. قرقاش صراحتاً ابراز امیدواری کرده که مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا به تفاهمی منجر شود که از تکرار بحران‌های گذشته جلوگیری کند.

میان توافق و جنگ

مذاکرات در شرایطی احتمالا از جمعه آغاز می‌شود که فضای منطقه‌ای به‌شدت شکننده است. تداوم انتقال گسترده تجهیزات نظامی آمریکا به منطقه، فشار لابی‌های مخالف توافق در واشنگتن و تل‌آویو، و همزمان، نگرانی‌های اقتصادی و امنیتی کشور‌های منطقه، همگی بر این گفت‌و‌گو‌ها سایه انداخته‌اند.

با این حال، تأیید رسمی مذاکرات از سوی دو طرف نشان می‌دهد که دست‌کم در این مقطع، اراده‌ای برای آزمودن مسیر دیپلماسی وجود دارد. اما اینکه این اراده به توافقی پایدار منجر شود یا بار دیگر در پیچ‌وخم بی‌اعتمادی متوقف بماند، به میزان انعطاف طرفین و توان آنها در مدیریت فشار‌های داخلی و خارجی بستگی دارد.