نفت خام چیست و چرا در دنیا اهمیت بالایی دارد؟

به گزارش اقتصادآنلاین، در ماه‌های اخیر  تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی و افزایش اختلال در مسیر‌های حیاتی انتقال انرژی، نفت را بار دیگر به کانون توجه اقتصاد جهانی بازگردانده است؛ کالایی که نوسانات قیمتی در آن می‌تواند از هزینه حمل‌ونقل و تولید گرفته تا تورم و تصمیم بانک‌های مرکزی را تحت‌تأثیر قرار دهد.

در این گزارش به این موضوع می ‍‌پردازیم که چگونه یک مایع استخراج شده چنین جایگاه مهمی در اقتصاد جهان پیدا کرده است؟

نفت خام چیست؟

نفت خام ترکیبی پیچیده از انواع هیدروکربن‌هاست که از مخازن زیرزمینی استخراج می‌شود. این ماده پیش از ورود به پالایشگاه، برخلاف بنزین یا گازوئیل، هنوز محصول نهایی نیست.

پالایشگاه‌ها نفت خام را تفکیک و فرآوری می‌کنند تا از دل آن محصولاتی مانند بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما، نفت کوره، مواد اولیه پتروشیمی و موادی از قبیل آنها بدست آید.

اما ترکیب نفت در تمام میدان‌های جهان یکسان نیست. نفت استخراج‌شده از یک میدان ممکن است سبک و کم‌گوگرد باشد و نفت میدان دیگر سنگین‌تر و پرگوگرد. همین تفاوت‌ها تعیین می‌کنند فرآوری هر نفت چقدر دشوار است و چه محصولاتی با چه هزینه‌ای از آن به دست می‌آید.

شناسنامه نفت

برای شناخت اولیه یک نفت خام، دو ویژگی بیشتر از همه اهمیت دارند: درجه API و میزان گوگرد.

درجه API چیست؟

این درجه معیاری برای بیان چگالی نفت خام در مقایسه با آب است. نکته‌ای که ممکن است در نگاه اول عجیب باشد این است که هرچه عدد API بالاتر باشد، نفت سبک‌تر است.

براساس یکی از تقسیم‌بندی‌های متداول اداره اطلاعات انرژی آمریکا:

اگر این شاخص کمتر از ۲۵ درجه باشد نفت سنگین است.

اگر این شاخص بین ۲۵ تا ۳۵ درجه باشد نفت متوسط است.

اگر این شاخص بالاتر از ۳۵ درجه باشد نفت سبک محسوب می‌شود.

این مرزبندی در همه منابع و قرارداد‌ها کاملاً یکسان نیست، اما منطق کلی ثابت است. نفت سبک معمولاً سهم بیشتری از فرآورده‌های باارزشی مانند بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما تولید می‌کند؛ درحالی‌که از نفت سنگین، بدون تجهیزات پیشرفته‌تر، فرآورده‌های سنگین‌تری مانند نفت کوره تولید می‌شود.

نفت شیرین و ترش؛ پای گوگرد در میان است

نفت خام از نظر میزان گوگرد به دو نوع شیرین و ترش تقسیم می‌شود.

نفت شیرین گوگرد کمتری دارد؛ بنابراین پالایش آن ساده‌تر، کم‌هزینه‌تر و آلودگی حاصل از آن کمتر است. در مقابل، نفت ترش گوگرد بیشتری دارد و برای تبدیل‌شدن به سوخت‌های استاندارد به فرایند گوگردزدایی و تجهیزات پیشرفته‌تری نیاز دارد. به همین دلیل، در شرایط یکسان نفت شیرین معمولاً گران‌تر از نفت ترش معامله می‌شود.

آیا نفت سبک و شیرین همیشه بهتر است؟‌

نمی‌توان نفت‌ها را به‌طور مطلق به خوب و بد تقسیم کرد، چون ارزش هر نفت به نوع پالایشگاه و محصول موردنیاز بستگی دارد. نفت سبک و شیرین معمولاً آسان‌تر پالایش می‌شود، اما پالایشگاه‌های پیشرفته می‌توانند نفت سنگین و ترش را با قیمت پایین‌تر خریداری کرده و به فرآورده‌های باارزش تبدیل کنند؛ بنابراین ممکن است یک نفت برای پالایشگاهی نامناسب، اما برای پالایشگاهی دیگر کاملاً اقتصادی و سودآور باشد. معیار اصلی، تناسب کیفیت نفت با تجهیزات پالایشگاه و هزینه فرآوری آن است.

مهم‌ترین شاخص‌های نفتی

مهم‌ترین شاخص‌های نفتی جهان برنت، WTI، دبی و عمان هستند که مانند خط‌کش برای قیمت‌گذاری صد‌ها گرید نفت خام استفاده می‌شوند.

برنت، مرتبط با نفت دریای شمال، مرجع اصلی بازار اروپا و بخش بزرگی از تجارت جهانی است.

WTI شاخص نفت آمریکا و نفتی سبک و شیرین محسوب می‌شود.

نفت دبی و عمان نیز عمدتاً مرجع قیمت‌گذاری نفت‌های متوسط و ترش خاورمیانه برای صادرات به بازار آسیا هستند.

دیفرانسیل قیمتی نفت چیست؟

دیفرانسیل قیمتی به فاصله قیمت یک گرید نفت خام با نفت شاخصی مانند برنت، WTI، دبی یا عمان گفته می‌شود.

برای مثال، عبارت برنت منهای سه دلار یعنی هر بشکه از آن نفت سه دلار ارزان‌تر از برنت فروخته می‌شود، درحالی‌که برنت به‌علاوه یک دلار نشان‌دهنده فروش با اضافه‌قیمت یا پریمیوم است. این فاصله ثابت نیست و با تغییر کیفیت نفت، هزینه حمل، شرایط عرضه و تقاضا و ریسک معامله ممکن است افزایش یا کاهش پیدا کند.

چرا بعضی نفت‌ها گران‌تر یا ارزان‌تر از شاخص معامله می‌شوند؟

قیمت هر نفت نسبت به شاخص بر اساس ارزش اقتصادی آن برای خریدار تعیین می‌شود. نفت‌های سبک‌تر و کم‌گوگرد که فرآورده‌های باارزش بیشتری تولید می‌کنند و هزینه پالایش پایین‌تری دارند، معمولاً با پریمیوم معامله می‌شوند؛ در مقابل، نفت‌های سنگین و ترش اغلب تخفیف می‌خورند.

بااین‌حال عواملی مانند فاصله تا پالایشگاه، هزینه نفتکش، تحریم، ریسک سیاسی، محدودیت بیمه و پرداخت، ثبات عرضه و سازگاری نفت با تجهیزات پالایشگاه نیز می‌توانند یک گرید را از شاخص گران‌تر یا ارزان‌تر کنند.

چرا افزایش قیمت نفت به اقتصاد کشور‌ها آسیب می‌زند؟

افزایش قیمت نفت در کشور‌های واردکننده، هزینه سوخت، حمل‌ونقل، تولید و واردات را بالا می‌برد و این افزایش هزینه به‌تدریج به قیمت کالا‌ها و خدمات منتقل می‌شود. در نتیجه تورم افزایش می‌یابد، قدرت خرید خانوار‌ها کاهش پیدا می‌کند و سود بنگاه‌ها تحت تاثیر قرار می‌گیرد؛ بنابراین مصرف، سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی ممکن است ضعیف شود.

همچنین دولت‌ها برای مهار قیمت سوخت ناچار به پرداخت یارانه بیشتر می‌شوند و افزایش هزینه واردات نفت می‌تواند تراز تجاری و ارزش پول ملی را نیز تحت فشار قرار دهد. البته این اثر برای کشور‌های صادرکننده نفت ممکن است در کوتاه‌مدت متفاوت باشد، زیرا درآمد ارزی آنها افزایش پیدا می‌کند؛ اما اگر بانک مرکزی توانایی کنترل نقدینگی و مدیریت درآمد‌های ارزی را نداشته باشد، کشور‌های صادرکننده نیز به سرنوشت کشور‌های واردکننده دچار شده و ممکن است با افزایش سطح عمومی قیمت‌ها و کاهش رشد اقتصادی رو‌به‌رو شوند.