یک قدم تا تفاهم بر سر تنگه‌هرمز | ایران و آمریکا به مذاکره برمی‌گردند؟

گروه سیاسی: پس از هفته‌ها تنش نظامی، تهدید‌های متقابل و کاهش بی‌سابقه تردد نفتکش‌ها در یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان، اکنون نشانه‌هایی از نزدیک شدن به یک تفاهم جدید درباره تنگه هرمز دیده می‌شود. در حالی که فقط ۱۲ روز از موعد ۶۰ روزه تفاهم اسلام‌آباد برای رسیدن به توافق نهایی باقی مانده و در این مدت، به جای مذاکرات، دوباره درگیری‌های بین ایران و آمریکا اوج گرفت.

حالا هرچند هنوز به صورت رسمی نتیجه‌ای از مذاکرات بر سر تنگه هرمز اعلام نشده اما مقامات ایرانی روند را مثبت ارزیابی می‌کنند و در سوی دیگر کاخ سفید نیز نسبت به نتیجه ادبیاتی خوشبینانه دارد. 

اوج‌گیری مذاکرات پس از نزدیک‌شدن جنگ

اگرچه گفت‌و‌گو‌های تهران و مسقط درباره مسیر‌های تردد کشتی‌ها از حدود سه هفته پیش آغاز شده بود، اما منابع مختلف نشان می‌دهند که روند مذاکرات در روز‌های اخیر به شکل محسوسی سرعت گرفته است. رییس مجلس، وزیر خارجه و سپس معاون او به عمان سفر کردند، اما در نهایت اعلام شد که رایزنی‌ها با عمان درباره ترتیبات جدید تنگه هرمز به نتیجه نرسیده است.

با از سرگیری درگیری محدود میان ایران و آمریکا و حمله به نفتکش‌ها در تنگه هرمز، بار دیگر مذاکرات به جریان افتاد و این بار مقامات عمانی راهی تهران شدند. در حالی که بر اساس آمار شرکت‌های ردیابی کشتی، تعداد شناور‌های عبوری از بیش از صد کشتی در روز پیش از جنگ، به کمتر از ده کشتی در برخی روز‌ها رسیده بود. به این ترتیب، با تهدید‌های ترامپ مبنی بر حمله به زیرساخت‌های ایران، اهمیت یافتن یک راه‌حل فوری را برای همه طرف‌ها دوچندان شد. 

حالا این مذاکرات به مراحل نهایی رسیده است اما همچنان ابهام‌هایی درباره آن باقی است. براساس گزارش‌های تاییدنشده، قرار است عباس عراقچی وزیر خارجه نیز روز جمعه به پاکستان سفر کرد. سفری که احتمالا بی‌ارتباط با مذاکرات فعلی نیست.

اختلاف روایت تهران و واشنگتن

شکاف روایت میان ایران و آمریکا همچنان باقی است. مقام‌های ایرانی از وزیر امور خارجه تا سخنگوی وزارت خارجه بار‌ها تاکید کرده‌اند که مذاکرات صرفاً میان دو دولت ساحلی، یعنی ایران و عمان، انجام می‌شود و موضوع آن تعیین مسیر‌های جدید کشتیرانی است. تهران همچنین هرگونه گفت‌وگوی مستقیم با آمریکا را رد کرده و حتی سفر یا نشست احتمالی دیپلمات‌های ایرانی با طرف آمریکایی را تکذیب کرده است.

در مقابل، دونالد ترامپ می‌گوید «تمام روز» مذاکرات با ایران ادامه داشته و این مذاکرات را مثبت ارزیابی می‌کند. او حتی از آغاز «مذاکرات غیرهسته‌ای» سخن گفته است. عبارتی که می‌تواند نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای معرفی پرونده هرمز به عنوان نخستین گام در آغاز دور تازه‌ای از تعاملات با تهران باشد.

اما نکته اینجاست که این دو روایت لزوماً یکدیگر را نقض نمی‌کنند. در بسیاری از بحران‌های گذشته نیز گفت‌و‌گو‌های غیرمستقیم از طریق میانجی‌هایی مانند عمان، قطر یا پاکستان انجام شده، در حالی که هر یک از طرفین بنا بر ملاحظات سیاسی داخلی، روایت متفاوتی از آن ارائه کرده‌اند. به بیان دیگر، ممکن است تهران از نظر حقوقی و دیپلماتیک تنها با عمان مذاکره کند، اما واشنگتن همان روند میانجی‌گری را بخشی از گفت‌و‌گو‌های خود با ایران تلقی کند.

جزییات توافق احتمالی 

اگر گزارش‌های منتشرشده از سوی رسانه‌های آمریکایی و منابع منطقه‌ای دقیق باشد، تفاهم موقت بیش از آنکه یک توافق سیاسی باشد، نقشه‌ای برای مدیریت عبور کشتی‌ها خواهد بود.

بر اساس این گزارش‌ها، کشتی‌های ورودی به خلیج فارس از مسیر شمالی و در محدوده آب‌های ایران حرکت خواهند کرد و کشتی‌های خروجی از مسیر جنوبی در آب‌های عمان عبور می‌کنند. این الگو ضمن حفظ بخشی از ملاحظات امنیتی ایران، امکان تردد ایمن‌تر را نیز فراهم می‌کند.

همچنین گفته می‌شود در دوره موقت اجرای توافق، هیچ عوارضی از کشتی‌ها دریافت نخواهد شد و عملیات پاکسازی مین‌های دریایی نیز طی چند هفته انجام می‌شود و پس از پاکسازی مسیر میانی، این مسیر برای تردد کشتی‌های ورودی و خروجی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. نحوه استفاده از این مسیر نیز در قالب یک توافق دائمی که قرار است میان ایران و عمان مذاکره شود، تعیین خواهد شد.

شروط ایران برای تفاهم

اگر این چارچوب اجرایی شود، می‌تواند نخستین سازوکار مشترک مدیریت تنگه هرمز پس از جنگ باشد. اما با وجود خوش‌بینی‌های مطرح‌شده، مقام‌های ایرانی تأکید دارند که توافق با عمان به معنای باز شدن فوری تنگه هرمز نیست. از نگاه تهران، تفاهم با عمان تنها شرط لازم برای بازگشت وضعیت عادی است، اما شرط کافی محسوب نمی‌شود.

ایران همچنان اجرای کامل تعهدات آمریکا در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد از جمله تثبیت پایان جنگ، کاهش فشار‌های اقتصادی، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، صدور معافیت‌های صادرات نفت و پایان محاصره دریایی را مطالبه می‌کند.

به همین دلیل، حتی اگر توافق فنی با عمان نهایی شود، تصمیم نهایی درباره بازگشایی کامل تنگه به رفتار آمریکا وابسته خواهد بود. اظهارات منابع آگاه ایرانی درباره اینکه «زیر سایه تهدید توافقی انجام نخواهد شد» نیز نشان می‌دهد تهران همچنان تلاش می‌کند میان دیپلماسی و بازدارندگی توازن برقرار کند.

آیا ترامپ برای توافق عجله دارد؟

همزمان با پیشرفت مذاکرات، رسانه‌های اسرائیلی گزارش داده‌اند که دونالد ترامپ تمایل دارد هرچه سریع‌تر پرونده تنگه هرمز را از مسیر دیپلماتیک مدیریت کند و درباره مسائل دیگر نیز با ایران به توافقی برسد. چراکه ادامه اختلال در تردد نفتکش‌ها مستقیماً بر بازار جهانی انرژی اثر می‌گذارد و می‌تواند پیامد‌های اقتصادی و سیاسی قابل توجهی برای آمریکا داشته باشد.

از طرف دیگر، هرگونه درگیری تازه در خلیج فارس خطر گسترش دوباره جنگ را افزایش می‌دهد و جنگ دوباره ممکن است کاملا از کنترل همه طرف‌ها خارج شود و پیامد‌های ویرانگری برای منطقه دشته باشد.

نکته دیگر اینجاست که دستیابی به توافقی درباره هرمز می‌تواند برای دولت آمریکا به عنوان نشانه‌ای از موفقیت دیپلماسی پس از بحران معرفی شود. هرچند که رییس‌جمهور آمریکا اصرار دارد که پس از تنگه هرمز سراغ برنامه هسته‌ای ایران خواهد رفت.

چه خواهد شد؟

اگر تفاهم فعلی به نتیجه برسد، احتمالاً نخستین گام برای کاهش درگیری‌های پس از تفاهم اسلام‌اباد خواهد بود و شاید بتواند زمینه را برای گفت‌و‌گو‌های گسترده‌تر نیز فراهم کند.

اما اگر اختلاف بر سر تضمین‌های امنیتی، تحریم‌ها یا تهدید‌های نظامی ادامه یابد، حتی توافق فنی با عمان نیز ممکن است نتواند به بازگشایی کامل این آبراه راهبردی منجر شود. به همین دلیل، آنچه در روز‌های آینده رخ خواهد داد نشان خواهد داد آیا دیپلماسی دوباره می‌تواند جایگزین درگیری‌های نظامی شود یا اینکه تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین نقطه اصطکاک در روابط تهران و واشنگتن باقی خواهد ماند.