چرا محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی شد؟ | شائبه اختلاف نظر و تغییر موازنه قوا

گروه سیاسی: پس از چند روز گمانه‌زنی و تایید و تکذیب، سرانجام تغییر کلیدی در ساختار تصمیم‌گیری امنیتی رقم خورد. محسن رضایی با حکم آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، به عنوان نماینده رهبر در شورای عالی امنیت ملی و دبیر این شورا منصوب شد. انتصابی که به خروج زودهنگام محمدباقر ذوالقدر انجامید و فصل جدیدی را در موازنه قوا میان نهاد‌های تصمیم‌گیر و جریان‌های سیاسی آغاز می‌کند.

چرخش زودهنگام در دبیرخانه

جابه‌جایی در بالاترین سطح دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در حالی صورت گرفت که تنها چهار ماه از انتصاب محمدباقر ذوالقدر پس از شهادت علی لاریجانی می‌گذشت. اگرچه اخبار رسمی، جابه‌جایی ذوالقدر را تحت عنوان استعفا پوشش دادند، اما عدم انتشار هرگونه متن استعفانامه رسمی، شایعات را درباره برکناری تقویت کرده است.

بر اساس برخی اخبار غیررسمی، این انتصاب بدون اصطکاک نبوده است. گفته شده رئیس‌جمهور تمایل چندانی به حضور محسن رضایی در این مسند حساس نداشته و مخالفت‌هایی را ابراز کرده بود. اما در نهایت، وزن فشار‌های سیاسی و حاکمیتی کفه ترازو را به نفع فرمانده پیشین سپاه چرخاند. اما نکته اینجاست که تا روز دوشنبه، هیچ حکمی هم از رییس‌جمهور منتشر نشده و فقط معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفترش، خبر حکم انتصاب رضایی توسط پزشکیان را در پستی منتشر کرد.

امیرحسین ثابتی، عضو مجلس از تهران و مشاور سعید جلیلی با انتشار پست تلگرامی در همین زمینه نوشت: «با آشکار شدن حکم نمایندگی رهبرانقلاب برای محسن رضایی در شورای عالی امنیت ملی، یک مساله دیگر آشکار شد و آن اینکه مدت‌ها پزشکیان به عنوان رئیس این شورا در مقابل این خواسته رهبر انقلاب (رفتن ذوالقدر و آمدن رضایی) ایستادگی می‌کرده است.» او حتی رییس‌جمهور را تهدید کرده که «دست فرمان‌تان را تغییر دهید تا مردم تغییرتان نداده‌اند.»

البته سخنان ثابتی با انتقادهایی روبه‌رو شده و مثلا احمدی زیدآبادی، فعال سیاسی آن را «نفی بی‌پروای جمهوریت» و تلاش برای حرکت از «جمهوری اسلامی» به «حکومت اسلامی» دانسته است. 

فراز و فرود ذوالقدر

به گزارش اقتصادآنلاین، پس از شهادت لاریجانی و انتصاب ذوالقدر که هشت سال ریاست ستاد مشترک سپاه و هشت سال جانشینی فرماندهی کل سپاه را در کارنامه داشت طیف‌های رادیکال و موسوم به جریان انقلابی و ارزشی ابراز خرسندی می‌کردند.

اما گویا رفتار‌های بعدی ذوالقدر انتظارات این جریان را برآورده نساخت. جناح‌های رادیکال مدعی هستند ذوالقدر در مواجهه با پرونده حساس آتش‌بس و مذاکرات جاری، به مواضع دولت نزدیک شده و با پذیرش نظر دولت درباره آتش‌بس و تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، نوعی استقلال رأی از خود نشان داده است. امری که از دیدگاه این جریان، تخطی از خط‌مشی ارزیابی شده و زمینه را برای کنار نهادن زودهنگام او فراهم ساخت.

حالا با تغییر ذوالقدر، جریان رادیکال مخالف مذاکره از انتصاب رضایی ابراز خوشحالی کرده‌اند. آنها با بازنشر مواضع رضایی درباره مخالفت رهبری با تفاهم اسلام‌آباد و منتفی‌بودن این تفاهم پس از درگیری‌های اخیر و تهدید آمریکا، این انتصاب را در راستای کاهش اختیارات دولت ارزیابی می‌کنند.

چه کسی از شورا می‌رود؟

مطابق اصل ۱۷۶ قانون اساسی، رهبری فقط دو نماینده در شورای عالی امنیت ملی دارد. با ورود محسن رضایی به عنوان نماینده جدید رهبری و دبیر شورا، تغییر در ترکیب چهره‌ها حتمی است. اما هنوز مشخص نیست از میان دو نماینده پیشین یعنی سعید جلیلی به عنوان مخالف سرسخت توافق و آتش‌بس و علی باقری کنی که از دستیاری جلیلی به حامی دیپلماسی و برجام تغییر موضع داده، کدام یک باید صندلی خود را ترک کند. این تغییر خود می‌تواند سنجه‌ای برای وزن جناح‌های سیاسی در شورای عالی امنیت ملی باشد.

از سپاه تا شورای عالی امنیت ملی

محسن رضایی چهره‌ای است که نزدیک به نیم قرن در سمت‌های مختلف جمهوری اسلامی حضور داشته است. اما فرماندهی سپاه در سال‌های جنگ ایران و عراق، از ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۶، مهم‌ترین بخش کارنامه اوست. دوره‌ای که نام او با تصمیم‌های سرنوشت‌ساز جنگ گره خورده و در عین حال درباره برخی تصمیم‌ها و عملکرد‌های آن دوران، ابهام‌ها، پرسش‌ها و بحث‌های تاریخی فراوانی باقی مانده است.

پس از پایان مسئولیت نظامی، رضایی به مدت ۲۴ سال دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام بود و در سال ۱۴۰۰، پس از ورود به دولت سیزدهم از این سمت استعفا کرد. او معاون اقتصادی رئیس‌جمهور دولت سیزدهم و دبیر شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا شد، اما خیلی زود از این سمت کناره گرفت.

رضایی رکورددار حضور در رقابت‌های انتخابی هم هست. یک ناکامی در انتخابات مجلس و چهار شکست در انتخابات ریاست‌جمهوری (۱۳۸۴، ۱۳۸۸، ۱۳۹۲ و ۱۴۰۰). به این ترتیب رضایی هرگز نتوانست در جلب اعتماد افکار عمومی در صندوق‌های رأی موافق باشد.

با آغاز جنگ ایران و آمریکا، اما او ابتدا مشاور نظامی رهبر شهید شد و حالا با دبیری شورای عالی امنیت ملی بار دیگر به یکی از کانون‌های اصلی تصمیم‌گیری بازگشته است. با این همه برای روشن‌شدن پیامدهای این جابه‌جایی باید کمی منتظر ماند. چرا که با توجه به شواهد و معادلات کنونی، فهم این تغییر تا روشن‌شدن اولین نتایج آن، دشوار به نظر می‌رسد.