راه نجات مشهد از خشکسالی | مسئله کم‌آبی را در ایران را نفهمیده‌ایم

محمد علایی، رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، در نخستین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی شهر و آب در سازمان و کتابخانه ملی ایران، با تشریح وضعیت منابع آب مشهد، نسبت به ادامه روند برداشت از منابع زیرزمینی، توسعه شهری و بی‌توجهی به مدیریت مصرف هشدار داد و گفت: بزرگ‌ترین مشکل آب در ایران، نفهمیدن مسئله و در نتیجه ارائه راهکار‌های نادرست است.

علایی افزود: ۳۴ سال در حوزه آب خدمت کرده‌ام و با تاسف شاهد بوده‌ام که مسئله آب به‌درستی فهم نشده است. وقتی مسئله را درست نشناسیم، راه‌حل درستی نیز ارائه نخواهیم کرد.

مشهد؛ شهری که هرچه آب بیشتری گرفت، تشنه‌تر شد

علایی با اشاره به پیشینه تاریخی تامین آب مشهد اظهار کرد: مشهد از گذشته شهری پرآب و سرسبز بود، اما افزایش جمعیت و توسعه شهر، نیاز به منابع جدید آب را به وجود آورد. از دوره تیموریان انتقال آب از چشمه گیلاس به مشهد انجام شد و بعد‌ها نیز با ساخت سد و حفر قنات و چاه، منابع جدیدی برای شهر ایجاد شد.

وی افزود: در دوره معاصر نیز این روند ادامه پیدا کرد. در سال ۱۳۳۸ نخستین چاه‌های آب شرب مشهد حفر شد و پس از آن تعداد چاه‌ها سال‌به‌سال افزایش یافت.

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی ادامه داد: در سال ۱۳۴۷ دشت مشهد ممنوعه اعلام شد. آن زمان حدود ۵۰۰ حلقه چاه داشتیم، اما امروز حدود ۶ هزار حلقه چاه دارای پروانه در این دشت وجود دارد.

علایی ادامه داد: برای تامین آب مشهد، سد‌های کارده، دوستی و ارداک ساخته شدند، اما هر بار با افزایش جمعیت و مصرف، منابع جدید نیز پاسخگوی نیاز شهر نبودند. زمانی که سد دوستی آب را به مشهد رساند، جمعیت شهر حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر بود، اما امروز جمعیت رسمی مشهد حدود ۳.۵ میلیون نفر اعلام می‌شود و حتی معاون استاندار رقم ۶ میلیون نفر را مطرح کرده است.

فرونشست دشت مشهد؛ نتیجه ادامه برداشت از آب زیرزمینی

وی با اشاره به پیامد‌های برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی گفت: دشت مشهد امروز با فرونشست گسترده روبه‌روست و در بخش‌هایی از دشت، میزان فرونشست به حدود ۸۰ سانتی‌متر در سال می‌رسد.

علایی افزود: در نیشابور نیز شکافی به طول حدود ۹۰ کیلومتر ایجاد شده است. وضعیت آب دشت مشهد نیز از نظر کیفیت به‌شدت تغییر کرده و آب شورتر شده است.

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: چشمه گیلاس، یکی از قدیمی‌ترین چشمه‌های شمال شرق ایران، حدود ۶۰۰ لیتر بر ثانیه آب دارد، اما حفر چاه در بالادست باعث خشک شدن آن و کاهش کیفیت آب شده است.

کشاورزی؛ بزرگ‌ترین محل صرفه‌جویی آب

علایی با اشاره به سهم بخش‌های مختلف در مصرف آب دشت مشهد گفت: ۵۴.۹ درصد آب در بخش کشاورزی، ۳۴.۲ درصد در شرب و بهداشت، ۷.۱ درصد در خدمات و ۳.۸ درصد در صنعت مصرف می‌شود.

وی افزود: سالانه حدود ۴۸۷.۵ میلیون مترمکعب آب برای کشاورزی برداشت می‌شود و حدود ۹۷.۲ هزار هکتار زمین کشاورزی در اختیار داریم. در این اراضی حدود ۹۲۳ هزار تن محصول تولید می‌شود، اما بهره‌وری آب حدود ۱.۷ است.

علایی ادامه داد: اگر بدون کاهش تولید، بهره‌وری آب را از ۱.۷ به ۲.۴ برسانیم، می‌توانیم حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب در سال صرفه‌جویی کنیم.

وی اظهار کرد: حدود ۳۰ درصد محصولات باغی نیز به ضایعات تبدیل می‌شود؛ یعنی حدود ۱۰۰ هزار تن محصول در دشتی که با فرونشست شدید روبه‌روست، هدر می‌رود.

۶۵ میلیون مترمکعب آب در شبکه‌های مشهد هدر می‌رود

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی درباره مصرف آب شرب گفت: هدررفت آب در مشهد حدود ۱۸ درصد است و در شهر‌ها و روستا‌های اطراف نیز میزان هدررفت بالاست. در شاندیز و طرقبه این رقم به حدود ۶۵ درصد می‌رسد.

وی افزود: مجموع هدررفت آب در شبکه‌های مشهد و مناطق اطراف حدود ۶۵ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود.

علایی ادامه داد: کاهش هدررفت شبکه، اصلاح الگوی مصرف و استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف می‌تواند بدون نیاز به تامین منابع جدید، بخشی از مشکل آب مشهد را حل کند.

۱۴۳ میلیون مترمکعب پساب می‌تواند دوباره مصرف شود

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به ظرفیت پساب مشهد اظهار کرد: اگر پساب به‌درستی جمع‌آوری و تصفیه شود، حدود ۱۴۳ میلیون مترمکعب آب قابل استفاده در اختیار خواهیم داشت.

علایی افزود: در حال حاضر بخش قابل‌توجهی از پساب جمع‌آوری نمی‌شود و کیفیت تصفیه نیز در همه نقاط یکسان نیست. این مسئله در شرق مشهد اهمیت بیشتری دارد و کشف‌رود را به یکی از آلوده‌ترین رودخانه‌های کشور تبدیل کرده است.

وی گفت: روزانه حدود ۴۰۰ تانکر ۶ متری پساب شهری در مشهد تخلیه می‌شود و حتی در برخی موارد پساب بیمارستانی نیز با همین روش جابه‌جا می‌شود.

علایی ادامه داد: طرح جایگزینی پساب از سال ۱۳۷۴ آغاز شد و برای اجرای کامل آن در دشت مشهد حدود ۱۵ همت منابع مالی نیاز است. با اجرای این طرح می‌توان حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب صرفه‌جویی کرد.

انتقال آب دریای عمان راه‌حل بحران مشهد نیست

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با انتقاد از تمرکز بر طرح‌های انتقال آب بیان کرد: برای انتقال ۱۲۰ میلیون مترمکعب آب از دریای عمان به مشهد حدود ۶ میلیارد دلار هزینه نیاز است و آب با هزینه‌ای حدود ۶ یورو برای هر مترمکعب به مشهد خواهد رسید.

علایی ادامه داد: مسیر انتقال از زاهدان تا مشهد از مناطق کویری عبور می‌کند و شهر‌ها و روستا‌های بسیاری در این مسیر با کمبود آب مواجه‌اند. نمی‌توان انتظار داشت آب از کنار این مناطق عبور کند و بدون توجه به نیاز آنها به مشهد برسد.

وی افزود: مسئله مشهد با انتقال آب بیشتر حل نمی‌شود. اگر مصرف و الگوی توسعه اصلاح نشود، هر منبع جدیدی نیز پس از مدتی پاسخگوی نیاز شهر نخواهد بود.

رئیس کمیسیون آب اتاق بازرگانی خراسان رضوی توضیح داد: اخیرا طرح‌هایی برای انتقال آب از تاجیکستان و مناطق دیگر نیز مطرح شده است. درباره یکی از این طرح‌ها قرار است حدود هزار و ۴۰۰ کیلومتر تونل احداث شود تا حدود ۳.۵ میلیارد مترمکعب آب منتقل شود. چنین طرح‌هایی نیازمند بررسی دقیق اقتصادی، زیست‌محیطی و امنیتی هستند.

توسعه مشهد با منابع آبی موجود سازگار نیست

علایی با انتقاد از ادامه توسعه شهری و صنعتی بیان کرد: در شرایطی که دشت مشهد سالانه ده‌ها سانتی‌متر فرونشست دارد، ادامه توسعه شهر و ایجاد شهرک‌های صنعتی جدید با منطق مدیریت منابع آب سازگار نیست.

وی افزود: در یکی از جلسات درباره بحران آب مشهد، پس از ساعت‌ها بحث درباره ضرورت کنترل توسعه، صورت‌جلسه‌ای برای ساخت شهرک صنعتی شماره ۵ مشهد ارائه شد. نمی‌توان هم‌زمان درباره بحران آب صحبت کرد و مجوز توسعه جدید صادر کرد.

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: در دوره چهار ساله مدیریت خود، هیچ تخصیص جدیدی از دشت‌های ممنوعه ندادم و حتی سه سد را متوقف کردم. وزارت نیرو نیز در مقطعی درخواست تخصیص آب داشت، اما پاسخ ما روشن بود؛ آب وجود ندارد و نمی‌توان چیزی را که نداریم تخصیص داد.

کنترل جمعیت مشهد و جلوگیری از تخلیه مرز‌ها

علایی با اشاره به تبعات رشد جمعیت مشهد گفت: مسئله فقط تامین آب نیست. روستا‌های مرزی خراسان جنوبی و مناطق مرزی شرق کشور در حال تخلیه جمعیتی هستند. این اتفاق از نظر امنیتی نیز اهمیت دارد و نمی‌توان جای جمعیت بومی را با نیرو‌های نظامی پر کرد.

وی افزود: سیاست ما نباید به شکلی باشد که جمعیت را از مناطق مرزی به سمت مشهد سوق دهد و هم‌زمان برای تامین آب جمعیت جدید، طرح‌های پرهزینه انتقال آب اجرا کنیم.

رئیس کمیسیون آب و محیط‌زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی تاکید کرد: مشهد به برنامه مشخصی برای کنترل جمعیت نیاز دارد. جمعیت رسمی شهر حدود ۳.۵ میلیون نفر اعلام می‌شود، اما ارقام بالاتری نیز مطرح شده است. ادامه این روند بدون توجه به ظرفیت منابع آب، وضعیت را دشوارتر خواهد کرد.

آب باید در اقتصاد توسعه قیمت واقعی داشته باشد

علایی با اشاره به هزینه پایین خدمات آب در مقایسه با ارزش ساختمان‌ها اظهار کرد: در گران‌ترین مناطق مشهد، قیمت هر مترمربع آپارتمان بسیار بالاست، اما هزینه اتصال ساختمان‌های جدید به شبکه آب و فاضلاب تناسبی با هزینه واقعی توسعه ندارد.

وی خاطرنشان کرد: پیشنهاد ما این است که بهای تمام‌شده آب برای اشتراک‌های جدید دریافت شود. این کار می‌تواند بخشی از هزینه واقعی توسعه را به مصرف‌کننده منتقل کند و در تصمیم‌گیری درباره ساخت‌وساز‌های جدید نیز اثرگذار باشد.

مردم باید در تصمیم‌گیری درباره آب نقش داشته باشند

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی گفت: مشکل آب در ایران، قبل از هر چیز، مشکل شناخت مسئله است. تا زمانی که ندانیم منابع محدود آب را چگونه مصرف می‌کنیم و چه ارزشی از آن ایجاد می‌کنیم، انتقال آب و ایجاد منابع جدید به‌تنهایی راه‌حل نخواهد بود.

وی خاطرنشان کرد: حضور واقعی مردم در شورا‌ها نیز اهمیت زیادی دارد. اگر مردم در تصمیم‌گیری‌های شهری نقش داشته باشند، می‌توان درباره توسعه شهر، جمعیت، منابع آب و ساخت‌وساز تصمیم‌های دقیق‌تری گرفت.

علایی تاکید کرد: مشهد، گلبهار و دیگر شهر‌های منطقه امروز با فرونشست و کمبود منابع آب روبه‌رو هستند. اگر توسعه را با ظرفیت واقعی آب هماهنگ کنیم، افزایش بهره‌وری را جدی بگیریم و مصرف و پساب را مدیریت کنیم، امکان اصلاح شرایط وجود دارد.