روایت بحران آب همدان از پشت پرده مدیریت شهری

به گزارش اقتصادآنلاین، بیتا روحی، رئیس کمیته بازسازی و بازتوانی کمیسیون پیشگیری و مدیریت بحران کلانشهر‌های کشور و مدیر بخش مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری همدان، در نخستین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی شهر و آب در سازمان و کتابخانه ملی ایران، با تشریح تجربه بحران آب همدان در سال ۱۴۰۱، این بحران را نتیجه مجموعه‌ای از عوامل از جمله کاهش منابع، رشد جمعیت، فرسودگی شبکه، نبود تنوع منابع و ضعف در حکمرانی آب دانست.

وی توضیح داد: یک شب به جایی رسیدیم که شهر همدان عملا هیچ آبی نداشت. مردم حتی برای رعایت بهداشت و استفاده از سرویس‌های بهداشتی مجبور به خرید آب معدنی شدند و در کمتر از یک هفته، کار به انتقال آب با تانکر از شهر‌های دیگر رسید.

روحی افزود: بیمارستان شهید بهشتی همدان، با وجود انجام دیالیز، آب نداشت و بیمارستان‌ها با مشکل تامین آب روبه‌رو بودند. برای حل این وضعیت از شهر‌های دیگر تانکر آب فرستاده شد. البته واکنش پس از وقوع بحران مناسب بود، اما پرسش اصلی این است که چرا اجازه دادیم شرایط به چنین مرحله‌ای برسد.

بحران آب همدان چگونه شکل گرفت؟

مدیر بخش مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری همدان با اشاره به روند شکل‌گیری بحران آب این شهر اظهار کرد: در دهه ۷۰ جمعیت همدان حدود ۳۵۰ هزار نفر بود و با افزایش جمعیت و شهرنشینی، نیاز به منابع بیشتر آب نیز افزایش پیدا کرد. از سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ موضوع انتقال آب برای تامین آب شهر همدان پیگیری شد، اما اجرای این طرح سال‌ها به طول انجامید.

روحی ادامه داد: از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ همچنان پیگیری برای اجرای طرح انتقال آب ادامه داشت، اما در همین مدت میزان بارش نیز کاهش پیدا کرد. همدان در سال ۱۴۰۰ با خشکسالی روبه‌رو شد و این شرایط در بهار و تابستان ۱۴۰۱ ادامه یافت تا در شهریور همان سال، تامین آب با تانکر به یک ضرورت تبدیل شد.

وی گفت: در فاصله سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۱ جمعیت همدان از حدود ۳۷۰ هزار نفر به حدود ۶۰۰ هزار نفر رسید. مصرف سرانه آب نیز از حدود ۱۹۰ لیتر در شبانه‌روز به حدود ۲۵۰ لیتر افزایش پیدا کرد.

روحی با اشاره به وضعیت بارش‌ها خاطرنشان کرد: میانگین بارش در سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ حدود ۳۳۰ تا ۳۵۰ میلی‌متر بود، اما این رقم در سال آبی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰ به حدود ۲۳۵ میلی‌متر رسید. در سال آبی بعد نیز بارش بسیار اندک بود و در خردادماه تقریباً بارشی نداشتیم.

وی افزود: در واقع با یک خشکسالی و کم‌بارشی تجمعی روبه‌رو بودیم؛ خشکسالی در طول چند سال انباشته شد و در نهایت همدان را به شرایطی رساند که دیگر آبی برای مصرف شرب وجود نداشت.

همدان؛ شهری با منابع آبی آسیب‌پذیر

روحی با تشریح ویژگی‌های طبیعی همدان توضیح داد: این شهر در ارتفاع حدود هزار و ۸۰۰ متری و در دامنه‌های الوند قرار دارد و عمق آبرفت در بخش‌هایی از شهر حدود ۳۰ متر است. به همین دلیل بخشی از بارش‌ها به‌سرعت از طریق رودخانه‌ها و قنات‌ها از شهر خارج می‌شود و امکان ذخیره‌سازی طبیعی آب محدود است.

وی ادامه داد: همدان پنج رودخانه دارد و مسیر این رودخانه‌ها در مجموع حدود ۶۳ کیلومتر در داخل شهر است. حدود ۴۰ کیلومتر از این مسیر‌ها سرپوشیده شده و در حدود ۲۰ کیلومتر نیز ظرفیت مناسب برای عبور سیلاب وجود ندارد.

روحی افزود: شبکه فاضلاب همدان نیز از حدود سال ۱۳۸۸ با مشکل اجرا نشدن کامل روبه‌رو بوده است. در نتیجه بخشی از آب و فاضلاب شهری با رودخانه‌ها و مسیر‌های طبیعی آب تداخل پیدا کرده است.

تخریب قنات‌ها؛ تهدیدی برای شهر

مدیر بخش مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری همدان درباره وضعیت قنات‌های شهر گفت: در منابع موجود تعداد قنات‌های همدان حدود ۱۲۰ رشته اعلام شده، اما مطالعات ما نشان می‌دهد تعداد قنات‌ها حدود ۱۸۰ رشته بوده است. طول این قنات‌ها نیز در مجموع حدود ۸۵ تا ۹۵ کیلومتر برآورد می‌شود.

وی اظهار کرد: با گسترش شهرنشینی و ساخت ساختمان‌های جدید، مسیر بسیاری از قنات‌های قدیمی مسدود یا تخریب شده است. بخشی از این قنات‌ها زیر ساختمان‌ها، پارکینگ‌ها و سازه‌های جدید قرار گرفته‌اند و به دلیل نبود نقشه دقیق، حتی در زمان صدور پروانه ساختمانی نیز شناخت کاملی از مسیر آنها وجود ندارد.

روحی افزود: وقتی مسیر قنات‌ها مسدود می‌شود، آب در زیر شهر جمع می‌شود و خطر نشست زمین و فرو ریختن سقف قنات‌ها افزایش پیدا می‌کند. در برخی نقاط حتی سطح آب به سطح زمین رسیده است.

وی ادامه داد: برای شناسایی این وضعیت، بافت مرکزی شهر را خانه‌به‌خانه پایش کردیم تا مشخص شود کدام ساختمان‌ها قنات دارند، کجا‌ها با نشست زمین یا آبگرفتگی مواجه‌اند و چه مناطقی نیازمند بررسی بیشتر هستند. همچنین نقشه‌های سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۴۷ را بررسی کردیم تا بتوانیم اطلاعات دقیق‌تری از مسیر قنات‌های قدیمی به دست آوریم.

روحی بیان کرد: در بافت مرکزی شهر همدان حدود ۵۷۰ ملک وجود دارد که برای تخلیه آب از پمپ استفاده می‌کنند. این مسئله نیازمند برنامه‌ریزی جدی از سوی متولیان آب و فاضلاب و آب منطقه‌ای است.

فرسودگی شبکه آب، بحران را تشدید می‌کند

رئیس کمیته بازسازی و بازتوانی کمیسیون پیشگیری و مدیریت بحران کلان‌شهرهای کشور یکی دیگر از مشکلات همدان را فرسودگی شبکه آب دانست و گفت: در سال ۱۳۹۶ یکی از خطوط اصلی آب شهر دچار مشکل شد و حدود ۳۰ درصد شهر بدون آب ماند. این اتفاق نشان داد شبکه آب همدان از تاب‌آوری و افزونگی لازم برخوردار نیست.

روحی توضیح داد: تاب‌آوری یعنی برای هر بخش از سیستم، جایگزینی وجود داشته باشد تا در صورت بروز حادثه، کل سیستم از کار نیفتد. در همدان چنین جایگزینی برای منابع آب وجود نداشت و وابستگی به یک منبع، آسیب‌پذیری شهر را افزایش داده بود.

وی افزود: یکی دیگر از مشکلات، نبود نقشه دقیق تاسیسات زیرزمینی است. در پروژه‌های عمرانی، بار‌ها دیده‌ایم اطلاعات موجود درباره مسیر لوله‌ها با وضعیت واقعی زیر زمین مطابقت ندارد و همین مسئله مدیریت حوادث را دشوار می‌کند.

ضرورت استفاده از آب‌های زیرزمینی و پساب

روحی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای مدیریت آب‌های زیرزمینی اظهار کرد: به دلیل بالا آمدن آب زیرزمینی در برخی نقاط شهر، زهکش‌های افقی ایجاد کردیم تا جریان آب زیرزمینی کنترل و بخشی از آب به زمین‌های کشاورزی و فضا‌های سبز هدایت شود.

وی گفت: این آب در شرایط خشکسالی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد، اما استخراج آن از عمق زیاد هزینه بالایی دارد و نیازمند مدیریت دقیق است.

روحی همچنین بر ضرورت بازچرخانی آب تاکید کرد و افزود: در ساختمان‌ها و فضا‌های شهری باید استفاده از تجهیزات کم‌مصرف، بازچرخانی آب و طراحی متناسب با اقلیم جدی گرفته شود. حتی نوع سیستم‌های سرمایشی نیز باید با شرایط اقلیمی و منابع آب منطقه هماهنگ باشد.

بحران آب فقط مسئله بارش نیست

وی با اشاره به تجربه سال ۱۴۰۱ همدان گفت: بحران آب این شهر فقط نتیجه کاهش بارش نبود. کاهش منابع آب سطحی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، رشد جمعیت، افزایش مصرف، فرسودگی شبکه و ضعف مدیریت و سیاست‌گذاری، در شکل‌گیری بحران نقش داشتند.

روحی ادامه داد: یکی از مشکلات این بود که پیش از رسیدن بحران به نقطه اوج، اطلاع‌رسانی و مدیریت تقاضا به اندازه کافی انجام نشد. جلسات متعددی درباره وضعیت آب برگزار می‌شد و هشدار‌ها مطرح می‌شد، اما صدای ما به جایی نمی‌رسید.

وی افزود: در نهایت بحران در شهریور ۱۴۰۱ به اوج رسید و آب شهر قطع شد. پس از آن، واکنش مناسبی شکل گرفت و در مدت کوتاهی تانکر‌های آب وارد شهر شدند، برای بیمارستان‌ها تانکر‌های ویژه اختصاص پیدا کرد و در پارک‌ها نیز امکان دسترسی مردم به آب فراهم شد.

مدیریت یکپارچه آب؛ حلقه مفقوده همدان

روحی یکی از مشکلات اصلی را نبود مدیریت یکپارچه منابع آب در شهر دانست و گفت: در همدان رودخانه، فاضلاب و شبکه شهری هر کدام متولی جداگانه دارند. بخشی از فاضلاب وارد رودخانه می‌شود، در حالی که مدیریت رودخانه با آب منطقه‌ای و مدیریت بخش‌هایی از داخل شهر با شهرداری است.

وی خاطرنشان کرد: باید میان شهرداری، آب منطقه‌ای و آب و فاضلاب هماهنگی بیشتری وجود داشته باشد تا مسائلی مانند لایروبی رودخانه‌ها، پوشش رودخانه، جداسازی فاضلاب و مدیریت آب‌های زیرزمینی به شکل یکپارچه انجام شود.

روحی تاکید کرد: مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری و کاهش تلفات آب باید در کنار بازسازی شبکه و اصلاح منابع تامین دنبال شود. در بخش کشاورزی نیز باید به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و اصلاح الگوی کشت حرکت کرد؛ زیرا بخش عمده منابع آب در این بخش مصرف می‌شود و افزایش بهره‌وری آن می‌تواند سهم مهمی در کاهش فشار بر منابع آب داشته باشد.