چاره‌ای جز آزادسازی فوری قیمت بنزین نداریم | واردات خودروهای کم‌مصرف، بازگشت عواید بنزین به سفره مردم و ارتقای کیفیت سوخت شروط همزمان اصلاح قیمت

مریم وحیدیان؛ ناترازی بنزین در ایران این روزها همزمان با تحریم‌های جدید وزارت خزانه‌داری آمریکا و مشکلات کشور در واردات بنزین از روسیه به شکافی عمیق تبدیل شده است. بر اساس آمار‌های رسمی، مصرف روزانه بنزین در کشور با شکسته شدن حدنصاب‌های تاریخی به بیش از ۱۳۵ تا ۱۴۰ میلیون لیتر در روز رسیده، در حالی که توان تولید داخلی پالایشگاه‌ها در حدود ۱۲۰ میلیون لیتر متوقف مانده است. این شکاف ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتری، بار مالی سنگینی بر بودجه کشور تحمیل کرده و سالانه بیش از ۲ تا ۳ میلیارد دلار از منابع ارزی کشور را صرف واردات سوخت می‌کند. در همین حال، دولت سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار یارانه مستقیم و غیرمستقیم برای سوخت پرداخت می‌کند.

اختلاف فاحش میان نرخ بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومانی و نرخ آزاد ۳۰ هزار تومانی با نرخ فوب خلیج فارس که حدود ۰.۸ دلار است، اصلاحات قیمتی را به تصمیمی پرچالش تبدیل کرده است؛ تصمیمی که علاوه بر ابعاد اقتصادی، با ملاحظات اجتماعی، سیاسی و امنیتی نیز گره خورده است.

سایه ابعاد امنیتی و سیاسی بر تصمیم‌گیری‌های اقتصادی سوخت

سیدمحمدهادی موسوی، کارشناس حوزه انرژی، در گفت‌و‌گو با اقتصادآنلاین، با اشاره به اهمیت قیمت بنزین در جهان و تاثیرات سیاسی و اجتماعی آن اظهار کرد: موضوع بنزین نه‌تنها در ایران، بلکه در همه دنیا یک پارامتر بسیار کلیدی است. برای نمونه، در کشوری مانند آمریکا نیز وقتی بحث بنزین مطرح می‌شود، این موضوع یک پارامتر کاملاً سیاسی است که حتی می‌تواند بر نتیجه انتخابات نیز اثرگذار باشد.

وی به تجربه ایران در مواجهه با این موضوع پرداخت و افزود: در ایران نیز در دوره‌های مختلف، از جمله دوره آقای احمدی‌نژاد و دوره آقای روحانی، تغییرات قیمت بنزین منجر به اعتراضات داخلی شد. همین مسئله دست سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران را می‌بندد و ابعاد امنیتی موضوع، قدرت تصمیم‌گیری آنها را کاهش می‌دهد.

گریزناپذیری آزادسازی قیمت بنزین؛ تأخیر فقط هزینه‌ها را بالا می‌برد

موسوی با اشاره به لزوم آزادسازی قیمت بنزین در کشور خاطرنشان کرد: به‌عنوان یک سیاست‌گذار یا تصمیم‌گیر، واقعاً نمی‌توان گفت که کار را باید از کجا شروع کرد؛ چرا که این موضوع طی این سال‌ها آن‌قدر درهم پیچیده شده است که در نهایت گزینه‌ای جز آزادسازی قیمت بنزین نداریم. هرچقدر هم که این تصمیم را به بهانه‌های مختلف به تاخیر بیاندازیم، فقط هزینه‌های اجتماعی و امنیتی آن را بیشتر کرده‌ایم.

درس‌هایی از تجارب بین‌المللی؛ از موفقیت‌های آسیا تا شکست‌های آفریقا

این کارشناس حوزه انرژی با اشاره به تجارب بین‌المللی در حوزه آزادسازی قیمت سوخت تصریح کرد: بر اساس بررسی‌ها و مطالعه‌هایی که انجام داده‌ام، در دنیا روش جایگزینی جز آزادسازی قیمت وجود ندارد. در کشور‌های مختلفی که تجارب موفقی داشته‌اند، در نهایت قیمت سوخت را آزاد کرده‌اند. برای نمونه، کشور‌های جنوب شرق آسیا مانند اندونزی و مالزی تجارب بسیار خوبی در این زمینه داشته‌اند.

وی ادامه داد: البته تجارب شکست‌خورده‌ای نیز وجود دارد که منجر به عقب‌نشینی کشور‌ها شده است. به‌ویژه در برخی کشور‌های آفریقایی که حجم یارانه بسیار بالا بوده، آزادسازی قیمت بنزین باعث درگیری‌های داخلی و عقب‌نشینی دولت‌ها شده است. تقریباً همان قفل‌شدگی که ما اکنون با آن مواجه هستیم، در آن کشور‌ها نیز وجود داشته است. منتها ما به خاطر تلفات و هزینه‌ها قدرت تصمیم‌گیری و آزادسازی را نداریم و آنها نیز به خاطر بحث‌های انتخاباتی یا سیاسی مجبور به عقب‌نشینی شدند.

موسوی تأکید کرد: ما چاره‌ای جز آزادسازی قیمت نداریم؛ اما این آزادسازی قیمت باید حتماً همراه با چند شرط دیگر باشد. من نمی‌گویم پیش‌شرط، چرا که هیچ‌گاه آن پیش‌شرط‌ها ابتدا انجام نمی‌شوند و به نظر من همزمان با این آزادسازی قیمت یا حتی پس از آن، این شرط‌ها رخ می‌دهند. در واقع آزادسازی قیمت، پیش‌شرط آن کارهاست، نه اینکه آن اقدامات پیش‌شرط آزادسازی قیمت باشند.

شرط اول؛ گره خوردن قیمت بنزین با آزادسازی واردات خودرو

وی در تشریح یکی از شروطی که همزمان با آزادسازی قیمت بنزین باید رخ دهد، گفت: مادامی که قیمت بنزین ما متناسب با قیمت‌های جهانی نباشد، بحث واردات خودرو و درخواست عمومی برای واردات خودرو در یک بلاتکلیفی قرار دارد.

موسوی افزود: علاوه بر آزادسازی واردات، باید توجه داشت که بخش زیادی از مصرف بنزین کشور به دلیل کیفیت بد خودرو‌های داخلی و همچنین فرسوده شدن خودرو‌های خارجی قدیمی است که از ۱۵ یا ۲۰ سال پیش وارد شده‌اند و اکنون به مصرف بالا افتاده‌اند.

این کارشناس حوزه انرژی تصریح کرد: این دو اقدام باید همزمان باشند. شما نمی‌توانید قیمت بنزین را به ۱۰۰ هزار تومان، ۲۰۰ هزار تومان یا بر اساس قیمت روز به حدود ۰.۸ دلار برسانید، اما مصرف خودروی جامعه همچنان در هر ۱۰۰ کیلومتر ۱۴ لیتر باشد. این رویکرد حتماً با شکست مواجه می‌شود و هرقدر هم قیمت بنزین را بالا ببرید، باز هم شکست خواهید خورد.

کاسه صبر مردم لبریز شده است؛ زوال اعتماد به اصلاحات اقتصادی

وی درباره شرط دوم که کنار آزادسازی قیمت بنزین باید صورت بگیرد، اظهار کرد: نکته دوم این است که این آزادسازی قیمت باید منجر به تغییراتی در زندگی مردم شود. کشور‌هایی که در این زمینه موفق بودند، مردمشان حسن اعتماد به دولت و حکومتشان داشتند و مدتی را تحمل کردند تا در نهایت منابع حاصل از آزادسازی قیمت را دولت به سمت رفاه مردم، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، بهداشت و هر کجا که لازم بوده، ببرد.

موسوی با اشاره به شرایط روانی و اجتماعی فعلی جامعه گفت: متأسفانه اکنون وضعیت جامعه ما به دلیل بیش از دو دهه تحریم، بحران‌های اجتماعی و سیاسی، جنگ و مسائلی از این دست، به‌گونه‌ای است که مردم دیگر تحمل فشار بیشتر را ندارند و حوصله‌ای برای تحمل کردن ندارند که چند ماه صبر کنند تا بعد نتایج این تصمیم را ببینند. افزون بر این، واقعاً کاسه صبر مردم لبریز شده است؛ یعنی هرچه فشار و استرس بوده به مردم وارد شده و توان تحمل بیشتری ندارند.

تورم و ارز؛ دو عامل مخربی که اثر اصلاحات را خنثی می‌کنند

وی با اشاره به فشار تحریم‌ها بر مردم گفت: گزاره‌ای که من زیاد از عامه مردم در جامعه می‌شنوم این است که می‌گویند دولت هرچه را توانسته گران کرده است، لااقل بنزین را دیگر گران نکند. این موضوع گویی به‌عنوان یک سنگر یا یک تهدید برایشان مطرح است. مگر بقیه چیز‌هایی که گران شد چه نتایجی برای مردم داشت؟ مگر قیمت روغن خوراکی یا برنج که افزایش یافت، برگشتی برای ما داشت؟ همان کالابرگی هم که دولت پرداخت، دو برابرش صرف هزینه روغن شد و کفاف قیمت برنج و سایر اقلام را نمی‌دهد.

این کارشناس حوزه انرژی خاطرنشان کرد: یعنی آن کار‌ها و اصلاحاتی هم که دولت تا الان انجام داده، به دلیل وجود یک عامل مخرب به نام تورم و نرخ تسعیر ارز، هر تلاشی را برای اصلاح قیمت یا روش‌های جایگزین خنثی کرده است؛ بنابراین این دو عامل در ذهن مردم بسیار مهم هستند و تا این دو عامل از بین نروند، قیمت بنزین هم هرچقدر افزایش پیدا کند، از نظر اجتماعی مشکل حل نخواهد شد.

یارانه ۱۰ میلیارد دلاری و بحران شدید در مخازن ذخیره‌سازی

موسوی با اشاره به اینکه دولت حدوداً سالی ۱۰ میلیارد دلار برای یارانه و واردات بنزین هزینه می‌کند، گفت: این رقم بسیار بالایی است؛ آن هم با توجه به شرایط فعلی کشور که درآمد‌های ارزی به‌شدت کاهش پیدا کرده است.

وی به مشکلات زیرساختی و تولید سوخت اشاره کرد و گفت: نکته مهم‌تر این است که منابع تأمین بنزین هم بسیار کم شده‌اند. یعنی ما زمانی از کشور‌های شمالی ایران بنزین تأمین و وارد می‌کردیم، اما اکنون به خاطر بحران سوخت در روسیه، واردات ما بسیار بسیار کم شده است. همچنین در شرایط جنگی، مخازن ذخیره‌سازی بنزین اطراف تهران تقریباً همگی نابود شده‌اند و ما صرفاً در حد مصرف روزانه می‌توانیم تولید کنیم. پالایشگاه‌های کشور حتی گاهی مجبورند کاهش تولید داشته باشند، چون مخازن ذخیره‌ای نداریم.

این کارشناس حوزه انرژی افزود: ما در جهت تولید هم دچار مشکل و فشار هستیم؛ از جمله اینکه با بمباران‌های طی جنگ ۴۰ روزه، تولید میعانات کشور کم شده و تولید بنزین پالایشگاه ستاره خلیج فارس هم کاهش یافته است. همچنین کشور از جهت واردات نیز تحت فشار است؛ در حالی که در مقابل، در مصرف بنزین، میزان مصرف کشور افزایش پیدا کرده است. رویه‌ای که مردم ایران دارند این است که هر کجا صف می‌بینند، بیشتر هجوم می‌برند و هرچه صف‌های پمپ بنزین شلوغ‌تر شود، خود عاملی برای تشدید این شلوغی‌ها می‌شود.

نگاه به گذشته دردی را دوا نمی‌کند؛ دولت ابزاری برای کنترل ندارد

موسوی در پاسخ به سؤالی درباره خطای دولت‌ها در عدم اصلاح تدریجی قیمت بنزین طی سال‌های گذشته گفت: این نقد به دولت‌ها وارد است که تاکنون قیمت بنزین را به‌صورت تدریجی افزایش نداده‌اند و با این کار تبعات اجتماعی اصلاح قیمت بنزین را افزایش داده‌اند؛ ولی اکنون چاره‌ای نداریم. واقعیت این است که ایستادن و به عقب نگاه کردن دردی را دوا نمی‌کند و مقصری را هم نمی‌شود پیدا کرد. به هر حال دولت‌ها در هر برهه‌ای با دلایل و توجیهاتی زیر بار این کار نرفته‌اند.

تحریم‌ها؛ ریشه اصلی بن‌بست و برهم‌زننده برنامه‌ریزی‌ها

این کارشناس حوزه انرژی تحریم‌ها را ریشه اصلی این بن‌بست دانست و تأکید کرد: اکنون دولت باید تمرکزش را روی بحث تحریم بگذارد. مادامی که سلاح مخربی به نام تحریم وجود دارد، هر برنامه‌ریزی دقیق، منسجم و کاملی با یک شوک تحریمی یا شوک افزایش نرخ ارز، بر باد می‌رود.

وی ادامه داد: اکنون فرض کنید دولت تصمیم بگیرد واردات خودرو را آزاد کند؛ وقتی ارزی برای واردات وجود ندارد و واردکنندگان مجبورند از بازار آزاد ارز بخرند، معلوم است که در نتیجه، دلار ۲۰۰ تومانی می‌شود ۳۰۰ تومان و همه آن اختلاف قیمتی که می‌خواستیم با افزایش قیمت بنزین جبران کنیم، با این نرخ تسعیر خراب می‌شود و تورم ناشی از آن روی همه چیز اثر می‌گذارد.

ضرورت طراحی یک بسته جامع؛ از خودرو تا کیفیت و قیمت بنزین

موسوی در پاسخ به این پرسش که آیا اصلاح قیمت بنزین به‌تنهایی می‌تواند مشکل مصرف بالای سوخت را حل کند یا خیر، تصریح کرد: مصرف بنزین ممکن است در یک دوره کوتاه‌مدت به خاطر شوک قیمتی اصلاح شود، اما با این خودرو‌هایی که داریم دوباره به همان سطح قبلی برمی‌گردد. اصلاح قیمت بنزین بدون واردات خودرو یا جایگزینی خودرو‌های فرسوده ابتر خواهد بود.

وی افزود: باید یک پکیج و بسته جامع تعریف شود که هم شامل خودروی ارزان و با قیمت جهانی در دست مردم باشد، نه دو برابر و سه برابر قیمت جهانی، هم قیمت بنزین متناسب باشد و هم کیفیت بنزین ارتقا یابد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: کیفیت بنزین نیز نقش مستقیمی در میزان مصرف دارد. ما نمی‌توانیم خودروی روز دنیا را وارد کنیم، اما بنزین با اکتان ۸۰ یا ۸۵ به آن بدهیم. باید اکتان‌ها بالا باشد و بنزین سوپر در دسترس قرار گیرد. این یک پکیج کامل است که شامل قیمت، کیفیت سوخت، محل مصرف، کیفیت جاده‌ها و خودرو می‌شود.