قنات‌های تهران قربانی توسعه شدند | فرونشست زمین در کمین پایتخت

به گزارش اقتصادآنلاین، بحران آب تهران فقط نتیجه کاهش بارندگی یا افزایش مصرف نیست و ریشه بخشی از مشکلات امروز را باید در نحوه توسعه شهر جست‌وجو کرد. نادیده گرفتن منابع آب زیرزمینی، قنات‌های تاریخی، ساختار طبیعی زمین و نبود هماهنگی میان برنامه‌های شهری، مجموعه‌ای از فشارها را بر پایتخت ایجاد کرده است.

در ادامه حتما بخوانید:

شهرداری چاه‌های آب شرب را به وزارت نیرو واگذار نمی‌کند/اگر باران تا ۱۵ آذر نبارد، تهران تخلیه می‌شود؟

وضعیت تامین آب تهران به کجا خواهد رسید؟

منا مسعودی آشتیانی، پژوهشگر آب و محیط زیست، در دومین نشست تخصصی «شهر و آب» با موضوع «تهران، شهری فراتر از ظرفیت آبی خود»، از مفهوم «فراموشی آب در تهران» سخن گفت و تاکید کرد که برای فهم وضعیت فعلی پایتخت باید گذشته، شرایط امروز و مسیر توسعه آینده را همزمان دید.

مسعودی آشتیانی گفت: بخش مهمی از مشکلات امروز تهران نتیجه فراموش کردن ساختارهای تاریخی و طبیعی آب است. قنات‌ها یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها در این زمینه هستند؛ شبکه‌هایی زیرزمینی که در گذشته نقش مهمی در تامین آب شهر داشتند و امروز بخش قابل توجهی از آنها از مدار خارج شده‌اند.

تهران زمانی شهر پرآبی بود

این پژوهشگر آب و محیط زیست با اشاره به تاریخ منابع آب تهران اظهار کرد: پایتخت برخلاف بسیاری از شهرهای بزرگ ایران در کنار یک رودخانه بزرگ شکل نگرفت، اما در گذشته از ظرفیت آبی قابل‌توجهی برخوردار بود.

وی افزود: تا سال ۱۳۰۶، آب تهران از طریق ۲۶ رشته قنات با مجموع آبدهی حدود ۷۰۰ لیتر بر ثانیه تامین می‌شد. مطالعات تاریخی وجود صدها رشته قنات در پایتخت را نشان می‌دهد و برخی پژوهش‌ها تعداد آنها را حدود ۵۳۱ رشته برآورد کرده‌اند.

این پژوهشگر آب بیان کرد: تعداد قنات‌های فعال امروز بسیار کمتر از گذشته است و بسیاری از این سازه‌های آبی بر اثر توسعه شهری، افت سطح آب زیرزمینی و تغییرات کالبدی شهر از کار افتاده‌اند.

مسعودی آشتیانی همچنین به قنات سلیمانیه اشاره کرد و گفت: عمق مادرچاه این قنات حدود ۱۷۰ متر گزارش شده است.

توسعه شهری، قنات‌ها را از مدار خارج کرد

این پژوهشگر با اشاره به وضعیت قنات‌ها در مناطق مختلف تهران توضیح داد: در شمال پایتخت، تغییرات شهری، ساخت‌وساز و تغییر سطح آب زیرزمینی باعث خروج بخشی از قنات‌ها از مدار شده است.

وی ادامه داد: در غرب تهران نیز افت شدید منابع آب زیرزمینی به خشک شدن تعداد زیادی از قنات‌ها منجر شده است. در مرکز و شرق، برخی قنات‌ها همچنان فعال هستند، اما آبدهی آنها کاهش یافته و در جنوب شهر نیز افت سطح آب زیرزمینی شرایط دشوارتری ایجاد کرده است.

مسعودی آشتیانی تاکید کرد: بی‌توجهی به قنات‌ها فقط به معنای از دست رفتن یک میراث تاریخی نیست و می‌تواند با فرونشست زمین، مدیریت روان‌آب و تغذیه آبخوان ارتباط مستقیم داشته باشد.

وی همچنین خاطرنشان کرد: نقشه‌های دقیق مسیر همه قنات‌های تهران در دسترس نیست و بخشی از این اطلاعات در گذشته به دلیل نظام مالکیت و مدیریت قنات‌ها منتشر نمی‌شد.

فرونشست از سطح زمین فراتر می‌رود

مسعودی آشتیانی با اشاره به فرونشست تهران اظهار کرد: نخستین طرح جامع تهران مسیر بسیاری از قنات‌ها را در فرآیند توسعه شهری لحاظ نکرد و پیامدهای این بی‌توجهی در سال‌های بعد آشکار شد.

وی افزود: وقتی توسعه شهر بدون توجه به ساختارهای طبیعی و تاریخی انجام شود، پیامدها به یک بخش محدود نمی‌ماند. فرونشست می‌تواند شبکه‌های برق، گاز، حمل‌ونقل و سایر زیرساخت‌های حیاتی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

این پژوهشگر آب و محیط زیست تاکید کرد: برنامه‌ریزی شهری نباید فقط سطح زمین را ببیند و زیرسطح شهر نیز باید بخشی از فرایند تصمیم‌گیری باشد.

به گفته او، قنات‌ها، آبخوان‌ها، شبکه فاضلاب و سایر زیرساخت‌های زیرزمینی باید همزمان با توسعه کالبدی شهر در برنامه‌ریزی مورد توجه قرار گیرند.

بحران آب تهران، بحران حکمرانی هم هست

مسعودی آشتیانی بخش دیگری از مشکلات تهران را به نبود هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف مرتبط دانست و گفت: نهادهای مسئول آب، حمل‌ونقل، فاضلاب، انرژی، پسماند و توسعه شهری، هر کدام برنامه و اولویت خاص خود را دنبال می‌کنند.

وی اضافه کرد: ممکن است هر دستگاه وظیفه خود را به درستی انجام دهد، اما مجموع این اقدامات الزاما به شکل‌گیری یک شهر پایدار منجر نشود.

این پژوهشگر آب و محیط زیست تاکید کرد: طرح جامع و تفصیلی تهران، برنامه فاضلاب، طرح حمل‌ونقل و سایر برنامه‌های توسعه‌ای باید در یک چارچوب یکپارچه قرار بگیرند.

وی بیان کرد: حل بحران تهران نیازمند نگاه بین‌رشته‌ای است و نمی‌توان مسئله آب را جدا از اقتصاد، جامعه، محیط زیست، حمل‌ونقل و ساختار کالبدی شهر بررسی کرد.

چرا آمارهای بحران رفتارها را تغییر نمی‌دهد؟

مسعودی آشتیانی در بخش دیگری از سخنان خود پرسشی مهم درباره سیاست‌گذاری آب مطرح کرد: چرا با وجود حجم بالای اطلاعات درباره وضعیت منابع آب تهران، این داده‌ها لزوما به تغییر سیاست‌ها و رفتارها منجر نمی‌شوند؟

وی توضیح داد: افزایش اطلاعات همیشه باعث تغییر نحوه ادراک و تفسیر داده‌ها نمی‌شود. سوگیری‌های شناختی، هویت اجتماعی و سیاسی و عوامل روان‌شناختی می‌توانند بر تصمیم‌گیری افراد و حتی سیاست‌گذاری اثر بگذارند.

این پژوهشگر آب و محیط زیست تاکید کرد: مدیریت مصرف آب تنها با انتشار آمار و توصیه‌های عمومی امکان‌پذیر نیست. برای تغییر رفتار مصرف‌کنندگان باید مجموعه‌ای از ابزارهای قانونی، اقتصادی، فنی، اجتماعی و فرهنگی همزمان مورد استفاده قرار گیرد.

از تکرار بحران به اصلاح سیاست‌ها برسیم

مسعودی آشتیانی تاکید کرد: مسئله تهران دیگر ناشناخته نیست و بارها در گزارش‌های رسمی، مطالعات کارشناسی و رسانه‌ها تشریح شده است. مرحله بعدی باید عبور از «ذکر مصیبت» و حرکت به سمت اصلاح سیاست‌ها باشد.

این پژوهشگر افزود: تهران برای عبور از بحران آب به سیاست‌گذاری یکپارچه نیاز دارد؛ سیاستی با توجه همزمان به منابع آب، ساختار زیرزمینی شهر، جمعیت، توسعه شهری، رفتار مصرف‌کننده، محیط زیست و شرایط اجتماعی.

مسعودی آشتیانی خاطرنشان کرد: شناخت ریشه‌های تاریخی بحران می‌تواند به اصلاح مسیر آینده کمک کند و بدون توجه به تجربه‌های گذشته، احتمال تکرار خطاهای برنامه‌ریزی افزایش خواهد یافت.