پشت‌پرده توافق مکه و ناامیدی عربستان از آمریکا / هدف بن سلمان از نزدیکی به پاکستان و ترکیه چیست؟

ابوالقاسم دلفی، سفیر اسبق ایران در فرانسه، درباره توافق‌نامه‌ای که اخیراً میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در مکه امضا شده است، اظهار کرد: آنچه در حال حاضر اتفاق افتاده، امضای یک تفاهم‌نامه میان سه کشور عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه با عنوان دفاع مشترک است. محتوای دقیق این توافق‌نامه هنوز به‌طور کامل روشن نیست. اگرچه گفته شده است یکی از بندهای آن این است که در صورت حمله به یکی از کشورهای عضو، حمله به هر سه کشور تلقی شود، اما مشخص نیست در چنین شرایطی دقیقاً چه اقداماتی قرار است انجام شود.

وی افزود: جزئیاتی از این موافقت‌نامه منتشر نشده و آنچه در دسترس قرار گرفته، صرفاً کلیاتی از توافق است. بنابراین بر اساس همین کلیات نمی‌توان قضاوت دقیقی درباره اهداف و ابعاد این موافقت‌نامه داشت. اگرچه مقامات ترکیه و پاکستان اعلام کرده‌اند که این توافق علیه هیچ کشوری نیست و سایر کشورها نیز می‌توانند به آن ملحق شوند، اما باید زمان داد و دید این توافق در نهایت به چه سمت و سویی خواهد رفت و چه نتایجی به همراه خواهد داشت.

دلفی با اشاره به پیشینه این توافق گفت: نکته قابل توجه درباره موافقت‌نامه مکه این است که قرار بود این توافق میان چهار کشور شکل بگیرد. در اجلاس قبلی کنفرانس اسلامی در جده، وزرای خارجه مصر، ترکیه، پاکستان و عربستان با یکدیگر دیدار کردند و قرار بود تشکیلاتی مشابه آنچه اکنون سعودی‌ها ایجاد کرده‌اند، با حضور این چهار کشور شکل بگیرد. با این حال، مصر هنوز به این توافق‌نامه نپیوسته است. علت این موضوع ظاهراً به مسئله فلسطین و غزه و تفاوت مواضع برخی کشورهای عضو این توافق نسبت به تحولات فلسطین بازمی‌گردد.

سفیر اسبق ایران در فرانسه تصریح کرد: بنابراین آنچه اکنون شکل گرفته و تحت عنوان «موافقت‌نامه مکه» از آن یاد می‌شود، هنوز ابعاد مشخص و نهایی پیدا نکرده است. برخی، به‌ویژه در کشورهای غربی، تلاش می‌کنند این توافق را اقدامی علیه ایران معرفی کنند، اما چنین برداشتی در شرایط فعلی قابل تأیید نیست و هنوز مشخص نیست این توافق در نهایت به کجا خواهد رسید و چه ابعادی پیدا خواهد کرد.

دلفی با اشاره به همکاری‌های پیشین عربستان و پاکستان اظهار کرد: باید توجه داشت که پیش از این نیز عربستان سعودی و پاکستان توافق‌نامه‌ای را امضا کرده بودند که بر اساس آن، پاکستانی‌ها قرار بود از مواضع عربستان حمایت کنند. همچنین حدود هشت هزار نیروی نظامی پاکستانی در عربستان مستقر هستند و در زمینه آموزش ارتش سعودی فعالیت می‌کنند. بنابراین روابط عربستان و پاکستان از قبل نیز وضعیت مشخصی داشته و اینکه سعودی‌ها مجدداً توافقی را با پاکستان و ترکیه امضا کرده‌اند، خود پرسش‌های متعددی ایجاد می‌کند و باید دید در نهایت چه اتفاقی خواهد افتاد.

وی در ادامه به ارتباط این توافق با تعهدات ترکیه در قبال ناتو اشاره کرد و گفت: نکته مهم دیگر این است که در توافق‌نامه مکه تصریح شده تجاوز یا حمله به هر یک از کشورهای امضاکننده، حمله به سایر کشورهای عضو تلقی خواهد شد. ترکیه نیز عضو ناتو است و در صورت حمله به یک عضو ناتو، بر اساس ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی، سایر اعضا موظف به حمایت از آن کشور هستند.

دلفی افزود: این پرسش مطرح است که آیا این توافق‌نامه ارتباطی با مقررات و تعهدات ناتو دارد یا خیر. ترک‌ها در این زمینه وضعیت خود را روشن کرده‌اند و اعلام کرده‌اند که امضای توافق‌نامه مکه هیچ تعرضی به توافق‌های دوجانبه و بین‌المللی ترکیه وارد نمی‌کند. بنابراین ترکیه همچنان در چارچوب ناتو به تعهدات خود پایبند خواهد بود و توافق‌های دوجانبه این کشور با سایر کشورها نیز به قوت خود باقی است.

وی تأکید کرد: بنابراین، در مجموع باید گفت که توافق‌نامه مکه هنوز شکل مشخص و نهایی پیدا نکرده و این ابهام نیازمند گذشت زمان است تا ابعاد آن روشن‌تر شود.

سفیر اسبق ایران در فرانسه در ادامه با اشاره به موضع وزارت امور خارجه درباره تحولات اخیر منطقه گفت: اصل موضوع این است که کشورهای منطقه پس از تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران، به یک فهم مشترک رسیده‌اند مبنی بر اینکه آمریکا نمی‌تواند امنیت را برای کشورهای منطقه تأمین کند. به همین دلیل، با توجه به ناامیدی از آمریکا و این واقعیت که حضور نظامی بیشتر آمریکا در منطقه نه‌تنها امنیت ایجاد نکرده، بلکه موجب ناامنی بیشتر شده است، به این جمع‌بندی رسیده‌اند که باید امنیت جمعی و امنیت منطقه را خودشان تأمین کنند.

دلفی این تحول را نکته‌ای قابل توجه دانست و اظهار کرد: اینکه کشورهای منطقه به دنبال آن هستند که امنیت خود را در درون منطقه و بدون حضور قدرت‌های خارجی تأمین کنند، موضوع مهمی است و باید به آن توجه کرد. جمهوری اسلامی ایران نیز سال‌هاست بر این موضع تأکید دارد که امنیت منطقه باید درون‌زا باشد و امنیت کالایی نیست که بتوان آن را از خارج خریداری و وارد منطقه کرد.

وی خاطرنشان کرد: جمهوری اسلامی ایران سال‌هاست طرح امنیت جمعی در منطقه را مطرح کرده و آن را اعلام کرده است. بنابراین، اصولاً ایجاد تشکیلات و سازوکاری که بتواند در چارچوب منافع کشورهای منطقه به تأمین امنیت کمک کند، نمی‌تواند با منافع جمهوری اسلامی ایران در تعارض باشد.

دلفی گفت: جمهوری اسلامی ایران باید با دقت و هوشیاری این موضوع را دنبال کند و تحولات مربوط به توافق‌نامه مکه و همکاری‌های امنیتی کشورهای منطقه را با حواس جمع مورد بررسی قرار دهد. ضمن اینکه باید توجه داشته باشیم طرف دیگری که به منطقه تعرض و تجاوز کرده، علاوه بر آمریکا، رژیم اسرائیل است. از میان سه کشوری که اکنون در چارچوب توافق‌نامه مکه قرار دارند، عربستان سعودی و پاکستان با اسرائیل رابطه دیپلماتیک ندارند و روابط ترکیه با اسرائیل نیز بسیار متشنج و همراه با مشکلات متعدد است.

وی خاطرنشان کرد: اسرائیل رژیمی است که در منطقه دست به تجاوزگری زده و به کشورهای منطقه تعرض کرده و درصدد توسعه‌طلبی است؛ همان‌گونه که بخشی از سوریه و بخشی از لبنان را اشغال کرده و هم‌اکنون نیز لبنان را تحت حملات خود قرار می‌دهد. بنابراین، این جمع و توافق‌نامه را می‌توان در راستای تأمین امنیت منطقه‌ای و مقابله با تجاوزگری‌های اسرائیل نیز تفسیر کرد و از آن در این چارچوب بهره گرفت.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که پاکستان و ترکیه از جمله کشورهایی هستند که در چارچوب تحولات منطقه عربی و خلیج فارس می‌توانند با تعامل بیشتری حرکت کنند. پاکستان از زمان استقلال و جدایی از هند با این کشور دارای مشکلات و اختلافات اساسی بوده است؛ اختلافاتی که در نهایت دو کشور را به سمت هسته‌ای شدن سوق داده و امروز هر دو کشور دارای سلاح هسته‌ای هستند.

دیپلمات پیشین کشورمان ادامه داد: سلاح هسته‌ای پاکستان نیز اساساً با هدف استفاده در منطقه و تحولات منطقه‌ای ایجاد نشده است. توجیه پاکستانی‌ها این بوده که چون هند به سلاح هسته‌ای دست یافته است، پاکستان نیز برای ایجاد توازن در برابر هند به سلاح هسته‌ای نیاز دارد. بنابراین، پاکستانی‌ها باید توجه داشته باشند که منطقه عربی و کشورهای حوزه خلیج فارس نباید به دستاویزی برای معارضات و اختلافات هند و پاکستان تبدیل شود و این دو کشور نباید مسائل و مشکلات خود را که در راستای منافع خودشان دنبال می‌کنند، وارد معادلات امنیتی منطقه کنند.

وی افزود: در همین دوره‌ای که گفته می‌شود توافق‌نامه مکه امضا شده، ظاهراً امارات متحده عربی نیز به دلیل مشکلات و اختلافاتی که با عربستان سعودی دارد، در تلاش است از ظرفیت هند و برخی کشورهای دیگر استفاده کند و یک موافقت‌نامه دفاعی دیگری در مقابل این مجموعه ایجاد کند.

دلفی گفت: به هر حال، امارات و عربستان در موضوعاتی مانند یمن، مسائل مربوط به انرژی و موضوعات دیگر دارای اختلاف‌نظر و تنش‌هایی هستند و روابط دو کشور در برخی حوزه‌ها با چالش‌هایی مواجه است. بنابراین، باید با دیدی جامع و دقیق به این مسائل نگاه کرد تا این‌گونه گردهمایی‌ها و توافق‌نامه‌های دفاعی به وسیله‌ای برای ایجاد مجدد تنش در روابط منطقه‌ای تبدیل نشوند.

وی تأکید کرد: این همکاری‌ها نباید موجب شود روابط منطقه‌ای که می‌تواند در چارچوب مناسبات میان کشورهای منطقه به سمت تأمین امنیت حرکت کند، به موضوعی تنش‌زا و عامل افزایش منازعه میان کشورهای منطقه تبدیل شود.

سفیر اسبق ایران در فرانسه خاطرنشان کرد: اصولاً با خروج آمریکایی‌ها از منطقه و فراهم شدن زمینه برای پایان حضور نظامی آنها، منطقه می‌تواند در راستای منافع کشورهای منطقه به سمت ایجاد یک امنیت جمعی حرکت کند؛ امنیت جمعی‌ای که همه کشورهای منطقه باید در آن شریک باشند، متناسب با ظرفیت‌های خود در آن نقش‌آفرینی کنند و از منافع و دستاوردهای آن بهره‌مند شوند.

منبع: برنا