آزمونی تازه برای ۲ قدرت آسیایی | روابط ژاپن و چین در دوراهی تنش و آشتی

گروه بین‌الملل؛ گروهی از سیاستمداران ژاپنی این هفته به پکن سفر کرده‌اند؛ سفری که به گفته ناظران ممکن است تلاشی برای بهبود روابط در بحبوحه یکی از شدیدترین اختلافات میان دو کشور از دهه ۱۹۷۰ تاکنون باشد. در میان اعضای هیأت ژاپنی، گاکو هاشیموتو، عضو مجلس نمایندگان و از اعضای حزب حاکم لیبرال دموکرات (LDP)، همچنین قانون‌گذارانی از حزب مخالف کومیتو و حزب ائتلاف اصلاح‌طلبان میانه‌رو حضور دارند.

این اختلاف دیپلماتیک در نوامبر سال گذشته آغاز شد؛ زمانی که سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن، اعلام کرد: اگر چین به تایوان حمله کند، این اقدام می‌تواند وضعیتی تهدیدکننده بقای ژاپن ایجاد کند؛ شرایطی که می‌تواند استفاده از نیروی نظامی را توجیه کند.

برانگیختن خشم پکن

روز بعد، شو جیان، سرکنسول چین در اوساکا، ژاپن با انتشار متنی در شبکه اجتماعی X نوشت: چاره‌ای نداریم جز اینکه آن گردن کثیفی را که بدون هیچ تردیدی به سوی ما دراز شده، قطع کنیم.

توکیو رسماً اعتراض کرد و از چین خواست با این دیپلمات برخورد انضباطی کند؛ اما پکن نپذیرفت و در عوض به شهروندان خود درباره سفر به ژاپن هشدار داد و محدودیت‌های تجاری را تشدید کرد. امسال چین تنش‌ها را بیش از پیش افزایش داده و صادرات کالا‌های دارای کاربرد دوگانه و مواد معدنی عناصر نادر را محدود کرده است؛ موادی که برای تولید بسیاری از محصولات پیشرفته، از تلفن‌های هوشمند گرفته تا جنگنده‌ها، ضروری هستند.

در ادامه حتما بخوانید:

بازگشت واشنگتن به بازار ارز | آمریکا برای نجات ین دست به مداخله زد

در ادامه حتما بخوانید:

پس لرزه جنگ ایران و آمریکا در توکیو | رشد اقتصادی ژاپن کند شد

در ادامه حتما بخوانید:

کریپتوی ترامپ در کدام سمت بازی ایستاده است؟ | وقتی پول و سیاست گره می‌خورند

چه اختلافات و رنجش‌های تاریخی میان ژاپن و چین وجود داشته است؟

در پس این اختلاف دیپلماتیک، اختلافات دیرینه‌ای میان دو کشور وجود دارد که ریشه آنها به اواخر قرن نوزدهم بازمی‌گردد. ژاپن در سال ۱۸۹۵، پس از پیروزی در نخستین جنگ چین و ژاپن، تایوان را از چین گرفت.

ژاپن همچنین در سال ۱۹۳۱ منچوری را که منطقه‌ای تاریخی در شمال‌شرق چین و بخش‌هایی از روسیه است، اشغال کرد. ۶ سال بعد، ژاپن تهاجم تمام‌عیاری را به چین آغاز کرد؛ جنگی که میلیون‌ها نفر در آن کشته شدند. در سال ۱۹۴۵، ژاپن در پایان جنگ جهانی دوم تسلیم شد و جمهوری چین (ROC) کنترل تایوان را در دست گرفت.

اما در سال ۱۹۴۹، پس از شکست دولت جمهوری چین در جنگ داخلی چین در سرزمین اصلی، دولت ROC به تایپه منتقل شد و از آن زمان تایوان از بقیه چین جدا مانده است.

پکن همچنان تایوان را بخشی از قلمرو خود می‌داند، اگرچه جمهوری خلق چین هرگز بر این جزیره حکومت نکرده است. در سال ۱۹۷۲، بیانیه مشترک دولت ژاپن و دولت جمهوری خلق چین در پکن امضا شد. این توافق روابط دیپلماتیک میان ژاپن و جمهوری خلق چین در سرزمین اصلی را عادی کرد و ژاپن روابط رسمی خود با جمهوری چین در تایوان را پایان داد.

با وجود این پیشینه تاریخی، تحلیلگران می‌گویند پکن احتمالاً هرگونه صحبت ژاپن درباره استفاده از نیروی نظامی را نشانه‌ای از بازگشت نظامی‌گری ژاپن در دوران جنگ خواهد دانست.

روابط ژاپن و چین در حال حاضر چقدر بد است؟

در نوامبر سال گذشته، پس از اظهارات نخست‌وزیر ژاپن درباره تایوان، پکن واردات محصولات دریایی ژاپن را ممنوع کرد. سپس در ژانویه، چین صادرات کالا‌های دارای کاربرد دوگانه و مواد معدنی عناصر نادر را برای مصارف دفاعی یا نظامی محدود کرد.

در فوریه، وزارت بازرگانی چین (MOFCOM) نام ۴۰ نهاد ژاپنی را در فهرست محدودیت‌های تجاری مرتبط با کالا‌های دارای کاربرد دوگانه قرار داد.

این وزارتخانه همچنین فهرست نظارتی جداگانه‌ای شامل ۲۰ شرکت منتشر کرد که در مورد آنها صادرکنندگان چینی باید برای هر مورد به‌صورت جداگانه درخواست مجوز ارائه کنند، گزارش ارزیابی ریسک بدهند و تعهد کتبی ارائه دهند که این اقلام برای قابلیت‌های نظامی یا دفاعی استفاده نخواهند شد.

چین همچنین با صدور هشدار‌های مسافرتی، شهروندان خود را از سفر به ژاپن منصرف کرد تا به بخش حیاتی گردشگری ژاپن ضربه بزند.به گفته شینیچی ایسا، سیاستمداری که پیش‌تر در سفارت ژاپن در چین خدمت کرده است، روابط دو کشور به پایین‌ترین سطح خود از زمان عادی‌سازی روابط در سال ۱۹۷۲ رسیده است.

ایسا اوایل همین ماه در پستی در شبکه اجتماعی X نوشت که حتی در دوره‌های قبلی تنش نیز مقام‌های دو کشور ارتباط خود را حفظ می‌کردند. او اعلام کرد: اکنون همه کانال‌های ارتباطی میان مقام‌ها و وزارتخانه‌ها قطع شده است.

آیا ژاپن می‌تواند از پسِ قطع روابط با چین برآید؟

تعداد گردشگران چینی واردشده به ژاپن از ۷۱۵٬۷۰۰ نفر در اکتبر ۲۰۲۵ به ۳۳۰٬۰۰۰ نفر در دسامبر کاهش یافت. بر اساس گزارشی از مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) در فوریه، گردشگران سرزمین اصلی چین و هنگ‌کنگ معمولاً حدود یک‌پنجم کل گردشگران ژاپن را تشکیل می‌دهند. با این حال، این گزارش نشان داد که تأثیر اقتصادی این کاهش محدود بوده است؛ بخشی از این موضوع به دلیل ضعیف بودن ارزش ین است و هزینه‌کرد گردشگران از تایوان، کره جنوبی، آمریکا و هنگ‌کنگ کاهش گردشگران چینی را جبران کرده است.

اما محدودیت‌های چین بر صادرات عناصر نادر نگرانی بسیار بیشتری ایجاد می‌کند. چین حدود ۸۰ درصد از واردات عناصر نادر ژاپن را تأمین می‌کند. از نوامبر ۲۰۲۵ تا مه ۲۰۲۶، چین هیچ اکسید دیسپروزیم یا تربیوم اکسیدی به ژاپن صادر نکرد.

این عناصر برای تولید آهنربا‌های قدرتمند مورد نیاز در طیف گسترده‌ای از کاربرد‌های فناوری، چراغ‌های فلورسنت و همچنین بخش‌های مرتبط با انرژی هسته‌ای و دفاعی ضروری هستند. خودروسازانی مانند نیسان و سوزوکی نیز از اختلال در تأمین قطعات و مواد اولیه خبر داده‌اند.

آیا آمریکا هنوز متحد قابل اعتمادی برای ژاپن است؟

در ژاپن و در میان دیگر متحدان آمریکا در آسیا، نگرانی‌هایی وجود دارد؛ زیرا واشنگتن در حال کاهش برخی دارایی‌های نظامی خود در منطقه است تا به نیازهایش در خاورمیانه پاسخ دهد؛ جایی که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران همچنان ادامه دارد.

هفته گذشته، آمریکا آخرین ناو هواپیمابر خود در آسیا را از ژاپن به خاورمیانه منتقل کرد. این اقدام پس از گزارش‌هایی در اوایل سال جاری انجام شد که نشان می‌داد آمریکا بخشی از سامانه دفاع موشکی تاد (THAAD) را از کره جنوبی برای استفاده علیه ایران منتقل کرده است.

به نظر می‌رسد چنین اقداماتی پکن را جسورتر کرده است؛ به‌طوری که ناوگان چین به فراتر از زنجیره نخست جزایر حرکت کرده است. زنجیره نخست جزایر از شمال ژاپن آغاز می‌شود و از نزدیکی تایوان و شمال فیلیپین عبور می‌کند و تا بورنئو ادامه دارد.

ویلیام یانگ، تحلیلگر ارشد امور شمال شرق آسیا در گروه بحران بین‌المللی، به الجزیره اعلام کرد: جابه‌جایی نیرو‌های آمریکایی از منطقه، قدرت نمایش نظامی آمریکا در آسیا و توانایی آن برای مقابله با تهدید‌های چین را کاهش می‌دهد.با این حال، کارشناسان امنیتی تایوانی و ژاپنی می‌گویند می‌توان انتظار داشت که توجه آمریکا به منطقه، همراه با ناو‌های هواپیمابرش، در نهایت دوباره به آسیا بازگردد.