پیام پزشکیان از شانگهای | پنجره مذاکره ایران و آمریکا باز می‌شود؟

گروه سیاسی: درست در روز‌هایی که درگیری محدود دوباره میان ایران و آمریکا شکل گرفته، مسعود پزشکیان تلاش می‌کند پنجره دیپلماسی را باز نگه دارد.

رئیس‌جمهور ایران در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، با اشاره به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد میان تهران و واشنگتن گفت اگر آمریکا به تعهدات خود در این تفاهم بازگردد، جمهوری اسلامی ایران نیز «بلافاصله عمل متقابل» خواهد کرد.

این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که به جز حملات متقابل میان ایران و آمریکا در روز‌های اخیر، یک نفتکش در تنگه هرمز هدف قرار گرفته، خبر‌هایی درباره ازسرگیری حملات محدود به ایران مطرح است و دونالد ترامپ نیز بار دیگر تهدید به «ضربه سخت» کرده است.

آیا با وجود بازگشت درگیری‌ها، هنوز امکان باز کردن مسیر دیپلماسی وجود دارد؟

پزشکیان چه پیامی به واشنگتن داد؟

پزشکیان در سخنرانی خود در شانگهای، مسئولیت شکست تفاهم را متوجه آمریکا دانست. او گفت تعهد آمریکا به سندی که امضای رئیس‌جمهور این کشور را زیر خود داشت، کمتر از دو هفته دوام آورد و نقض تعهدات آمریکا نیز با پاسخ متناسب ایران مواجه شد.

اما بلافاصله پس از این انتقاد، رئیس‌جمهور موضعی را مطرح کرد که از نظر دیپلماتیک اهمیت بیشتری دارد. اینکه اگر واشنگتن به تعهدات خود بازگردد، تهران نیز آماده بازگشت خواهد بود.

به این ترتیب، پیام رییس‌جمهور دو بخش داشت. بخش نخست، تأکید بر این است که ایران حاضر نیست بدون تضمین اجرای تعهدات آمریکا وارد توافق جدیدی شود. بخش دوم، اعلام آمادگی برای بازگشت متقابل به توافق در صورت تغییر رفتار واشنگتن بود.

چرا پیام از بیشکک صادر شد؟

محل اعلام این موضع نیز قابل توجه است. پزشکیان در اجلاس سازمان همکاری شانگهای در کنار رهبرانی مانند شی جین‌پینگ، ولادیمیر پوتین، نارندرا مودی و شهباز شریف حضور دارد. هم‌زمان عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، با وانگ یی، وزیر خارجه چین و همچنین اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، دیدار کرده است.

این مجموعه دیدار‌ها نشان می‌دهد پیام تهران فقط متوجه واشنگتن نیست. ایران در حالی از امکان بازگشت به تفاهم سخن می‌گوید که هم‌زمان تلاش دارد حمایت و نقش‌آفرینی قدرت‌های شرقی و کشور‌های منطقه را نیز حفظ کند. از این منظر، اجلاس شانگهای برای ایران تریبونی برای بیان تبیین مواضع نیز هست. ایران می‌تواند در برابر کشور‌هایی که خواهان جلوگیری از گسترش جنگ هستند، نشان دهد که راه مذاکره را کاملاً نبسته و در عین حال مسئولیت بازگشت به توافق را متوجه واشنگتن می‌داند.

دیدار عراقچی با وزیر خارجه پاکستان نیز در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. اسلام‌آباد در ماه‌های اخیر یکی از کانال‌های مهم رایزنی منطقه‌ای بوده و اکنون در کنار عمان و قطر می‌تواند بخشی از تلاش برای کاهش تنش باشد.

تنگه هرمز؛ همچنان محل اختلاف

در سوی دیگر ماجرا، شرایط میدانی روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است تمرکز واشنگتن در مرحله فعلی جنگ بر تضمین جریان آزاد تجارت از تنگه هرمز است. او حمله روز یکشنبه به جزیره لارک را نیز در همین چارچوب توصیف کرده و گفته این حمله با هدف جلوگیری از مین‌گذاری ایران در تنگه انجام شده است.

هم‌زمان، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا از هدف قرار گرفتن یک نفتکش در هنگام عبور از تنگه هرمز خبر داده است. این حادثه در فاصله ۳۱ کیلومتری شرق خصب عمان رخ داده و نفتکش هدف اصابت سه پرتابه ناشناس قرار گرفته است.

اگر ایران و آمریکا بخواهند درباره تفاهم اسلام‌آباد مذاکره کنند، تنگه هرمز احتمالاً نخستین و از دشوارترین موضوعات روی میز خواهد بود.

آمریکا می‌خواهد وضعیت تنگه هرمز به قبل از جنگ بازگردد، اما ایران بار‌ها اعلام کرده که این اتفاق رخ نخواهد داد. همچنین در شرایطی که ایران تحت فشار نظامی و اقتصادی قرار دارد، بخشی از سطوح تصیم‌گیری تنگه هرمز را یکی از مهم‌ترین اهرم‌های فشار ایران می‌بیند؛ بنابراین بعید است مسئله تنها به باز یا بسته بودن تنگه محدود شود. بحث اصلی این است که چه امتیازی در برابر تنگه هرمز به ایران داده خواهد شد؟

دولت و نهاد‌های نظامی یک مسیر را دنبال می‌کنند؟

نکته دیگر اینجاست که پزشکیان از بازگشت متقابل به تفاهم سخن می‌گوید، اما هم‌زمان ستاد کل نیرو‌های مسلح هشدار داده است کشور‌هایی که به آمریکا اجازه می‌دهند از خاکشان برای حمله به ایران استفاده کند، ممکن است با پاسخ ایران مواجه شوند. نیرو‌های مسلح ایران در واکنش به حملات آمریکا نیز پایگاه‌های این کشور در اردن و امارات را هدف قرار داده است. ترامپ در واکنش اعلام کرده این حمله را بی‌پاسخ نخواهد گذاشت و از وارد کردن ضربه‌ای سخت به ایران سخن گفته است.

در داخل ایران نیز صدا‌هایی حتی فراتر از این سطح مطرح شده است. محمود نبویان، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، از لزوم حمله پیش‌دستانه به منافع آمریکا سخن گفته است. موضعی که جریان رادیکال این روز‌ها بر آن اصرار دارد.

با این حال، از این مجموعه مواضع نمی‌توان لزوماً نتیجه گرفت که میان دولت و نهاد‌های نظامی شکاف وجود دارد. چراکه مقامات می‌توانند از یک سو بر آمادگی برای پاسخ نظامی تأکید کنند و از سوی دیگر خود را آماده مذاکره و توافق نشان دهند.

آمریکا چه می‌خواهد؟

مسئله اصلی، اما در طرف آمریکایی است. اکسیوس گزارش داده که دونالد ترامپ و دستیاران ارشدش حملات محدود به توان موشکی و راداری ایران را برای جلوگیری از بازسازی توانمندی‌های تهران بررسی می‌کنند. هم‌زمان ونس از ضرورت باز نگه داشتن هرمز سخن می‌گوید و ترامپ نیز وعده واکنش سخت داده است.

این مواضع نشان می‌دهد آمریکا در حال حاضر مذاکره را در شرایط فشار دنبال می‌کند و تلاش دارد ایران را به پذیرش شروط خود وادار کند؛ بنابراین حتی اگر دولت آمریکا پیام پزشکیان را جدی بگیرد، سؤال بعدی این خواهد بود که آیا حاضر است در ازای بازگشت ایران به تفاهم، تحریم‌ها یا فشار‌های مرتبط با کشتیرانی را کاهش دهد یا خیر. اگر پاسخ منفی باشد، پیشنهاد تهران احتمالاً نمی‌تواند به توافق عملی منجر شود. اما اگر واشنگتن بخواهد از تشدید بحران هرمز جلوگیری کند، تفاهم اسلام‌آباد می‌تواند دست‌کم به عنوان نقطه شروع یک مسیر تازه مورد استفاده قرار گیرد.

میانجی‌ها در بن‌بست

در میانه این تقابل، سه کشور عمان، قطر و پاکستان بیش از دیگران ظرفیت میانجی‌گری دارند.

ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، از ادامه گفت‌و‌گو‌های دیپلماتیک با عمان و پاکستان برای کاهش تنش خبر داده و تأکید کرده ادامه بحران در تنگه هرمز بدون راه‌حل، به تشدید تنش و زیان همه طرف‌ها منجر خواهد شد.

به نظر می‌رسد کشور‌های منطقه بیش از گذشته نگران سرریز بحران هستند. چراکه هرگونه اختلال پایدار در تنگه هرمز می‌تواند بازار انرژی، تجارت منطقه و امنیت کشور‌های عربی خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، اگر قرار باشد مذاکره‌ای شکل بگیرد، احتمالا از دل پیام‌ها و میانجی‌گری‌های منطقه‌ای آغاز می‌شود. هرچند که برخی منابع آگاه می‌گویند که میانجی‌گران در سفر‌های اخیر خود حامل تهدید‌ها آمریکا بودند و طرح جدیدی برای بازگشت به تفاهم ارائه نداده‌اند. بنابراین گویی میانجی‌گران فعلا در بن‌بست قرار گرفته‌اند.

چه خواهد شد؟

بررسی مجموعه شرایط نشان می‌دهد که باز ماندن پنجره دیپلماسی به سه عامل بستگی دارد. اینکه آمریکا تا چه اندازه حاضر به کاهش فشار و دادن و امتیاز باشد، ایران تا چه حد حاضر شود از اهرم‌های نظامی خود در هرمز عقب بنشیند و میانجی‌هایی مانند عمان، قطر و پاکستان بتوانند فاصله میان این دو موضع را کاهش دهند.

در غیر این صورت، وضعیت فرسایشی همراه با درگیری‌های محدود فعلا ادامه خواهد یافت.