۴۵ دقیقه پرماجرا در بورس | چرا ایرادات سامانه‌های معاملاتی برطرف نمی‌شود؟

گروه اقتصادی – مهدی صفائی: در روز‌هایی که سهامداران امید داشتند بعد از مدت‌ها، عقب‌ماندگی بورس جبران شود و ارزش دلاری بازار سرمایه افزایش یابد، ریسک‌های نظامی و سیاسی اصلی‌ترین مانع شمرده می‌شدند. در میان نظرات تحلیلگران بازار، از اخبار مذاکره و جنگ، توییت‌های ترامپ و ونس، واکنش سپاه و ارتش به رخداد‌های خاورمیانه و تحولات منطقه‌ای به عنوان اصلی‌ترین ریسک نام برده شده بود. اما هیچ‌کدام از موارد ذکرشده شوک ناگهانی و منفی به بازار تزریق نکرد.

آنچه در 45 دقیقه پایانی بازار امروز رخ داد یعنی اختلال در شرکت مدیریت فناوری بورس تهران، خروج ناگهانی پول و وارد شدن ضرر به سهامداران را رقم زد.

این اتفاق، فقط یک اختلال فنی ساده نیست که بتوان به‌سادگی از کنار آن عبور کرد. سامانه معاملات، زیرساخت اصلی فعالیت بازار سرمایه است و کوچک‌ترین نقص در آن می‌تواند به اختلال در فرآیند خرید و فروش، از دست رفتن فرصت‌های معاملاتی، تغییر رفتار سهامداران و در نهایت تحمیل زیان به سرمایه‌گذاران منجر شود. وقتی یک سهامدار بر اساس قیمت، صف خرید یا صف فروش، حجم معاملات و اطلاعات لحظه‌ای بازار تصمیم می‌گیرد، نمی‌توان اختلال در سامانه را اتفاقی بی‌اهمیت یا مسئله‌ای صرفاً فنی تلقی کرد.

در عصری که جهش در توسعه دیجیتال و زیرساخت‌های مالی با سرعت قابل توجهی در دنیا در حال رخ دادن است و هوش مصنوعی می‌تواند بسیاری از فرآیند‌ها و چالش‌های فنی را تسهیل کند، بار‌ها و بار‌ها شاهد بروز چنین اختلال‌هایی بوده‌ایم؛ اختلال‌هایی که این پرسش جدی را ایجاد می‌کند که چرا زیرساخت معاملات بازار سرمایه ایران همچنان در برابر مشکلاتی از این جنس آسیب‌پذیر است؟

مسئله مهم‌تر از خود اختلال، نحوه مواجهه با آن است. از ایجاد اختلال بدتر، برخورد ساده‌انگارانه عوامل آن پس از تکرار این‌گونه موارد است. گویی اختلال یک امر طبیعی است و وجود آن هیچ خللی در معاملات ایجاد نمی‌کند. اما برای سهامداری که سفارش او در زمان مشخصی ثبت نشده، معامله‌اش با تأخیر انجام شده یا به دلیل اختلال فرصت خروج یا ورود به سهمی را از دست داده است، این اتفاق به هیچ عنوان طبیعی نیست.

بازار سرمایه با پول واقعی مردم سروکار دارد و هر دقیقه اختلال می‌تواند تبعات مالی واقعی و بی اعتمادی دوباره به دماسنج اقتصادی کشور به همراه داشته باشد.

در ادامه حتما بخوانید:

ضرر سهامداران با اختلال در مدیریت فناوری بورس تهران | عقب‌گرد شاخص کل از محدوده ۶.۷ میلیون واحد

مقصر کیست؟

اکنون سوال اصلی این است: مسئولیت زیان سهامدارانی که در نتیجه اختلال سامانه‌های معاملاتی متحمل ضرر شده‌اند با چه کسی است؟ آیا فقط اعلام اینکه «اختلال ایجاد شده» برای پایان دادن به ماجرا کافی است؟ آیا عذرخواهی از سهامداران زیان آنها را جبران می‌کند؟

اگر سامانه معاملاتی دچار اختلال شده، باید مشخص شود علت دقیق چه بوده، چه بخشی از زیرساخت با مشکل مواجه شده، چرا سیستم‌های پشتیبان نتوانسته‌اند از توقف یا اختلال معاملات جلوگیری کنند و مهم‌تر از همه، چه کسی مسئولیت این نقص را می‌پذیرد؟ همچنین متولیان باید مشخص کنند آیا سازوکار مشخص و شفافی برای جبران خسارت سرمایه‌گذارانی که مستقیماً از چنین اختلال‌هایی متضرر شده‌اند وجود دارد یا خیر.

واکنش سطحی شرکت مدیریت فناوری بورس تهران به اختلال امروز 

شرکت مدیریت فناوری بورس تهران بعد از تکرار این اختلال دردسرساز برای بازار سهام به انتشار یک متن کوتاه بسنده و اعلام کرد: «به اطلاع می‌رساند اختلال پیش‌آمده در سامانه‌های معاملاتی که پیش‌تر اطلاع‌رسانی شده بود، توسط واحدهای فنی مربوطه بررسی و برطرف شد. سامانه‌های معاملاتی هم‌اکنون به‌صورت عادی و بدون اختلال در حال فعالیت هستند. بدین‌وسیله از شکیبایی کلیه فعالان محترم بازار سرمایه در این خصوص تشکر و قدردانی می‌‌شود.»

بازار سرمایه برای بازگرداندن اعتمادی که سهامداران پیش از فاجعه تاریخی سال 99 به آن داشتند، بیش از هر چیز به ثبات و پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد. سهامدار نباید علاوه بر ریسک تحریم، جنگ، سیاست، نرخ بهره، تورم، نرخ ارز و تصمیم‌های اقتصادی، نگران این باشد که آیا اصلاً سامانه معاملاتی در لحظه‌ای که قصد خرید یا فروش دارد، به‌درستی کار خواهد کرد یا نه.

به گزارش اقتصادآنلاین، این ضعف‌ها در شرایطی رخ می‌دهد که بازار سرمایه ایران حتی در روز‌های رونق اسمی نیز با یک مسئله جدی مواجه است، رشد شاخص و قیمت سهام لزوماً به معنای افزایش واقعی ارزش بازار نیست. در اقتصادی که ارزش پول ملی به‌طور مستمر کاهش می‌یابد، بازار سهام باید بتواند دست‌کم بخشی از افت ارزش ریال را جبران کند و رشد ارزش دلاری بازار، یکی از معیار‌های مهم سنجش این موضوع است.

بنابراین در روز‌هایی که بازار پس از مدت‌ها رکود در مسیر رشد قرار گرفته، انتظار سهامداران از متولیان بازار چیزی جز فراهم کردن یک زیرساخت پایدار، سریع و قابل اتکا نیست. در چنین شرایطی، اختلال در سامانه معاملاتی نه یک اتفاق حاشیه‌ای، بلکه ضربه‌ای مستقیم به اعتبار بازار سرمایه است.‌

نمی‌توان از مردم انتظار داشت سرمایه خود را وارد بازار سهام کنند اما در مقابل، زیرساختی متناسب با اهمیت این بازار فراهم نکرد. اگر قرار است بورس محلی برای تأمین مالی اقتصاد، جذب سرمایه و افزایش مشارکت عمومی باشد، در وهله نخست باید ابتدایی‌ترین اصل آن یعنی امکان انجام یک معامله سالم، دقیق و بدون اختلال تضمین شود.

سابقه تاریخی ناکارآمدی مدیران

همانطور که پیش‌تر اشاره شد، اختلال یک مورد استثنا نیست. مرور سوابق بازار سهام نشان می‌دهد از سال‌های گذشته تاکنون، بار‌ها اخبار مربوط به اختلال هسته معاملات، مشکل در سامانه‌های معاملاتی فرابورس، اختلال در ارتباط با سامانه‌های مدیریت فناوری و مشکلات زیرساختی منتشر شده است.

برای نمونه می‌توان به اختلال ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۸، ۲۶ فروردین ۱۳۹۹، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹، ۲۳ تیر ۱۳۹۹، ۸ دی ۱۳۹۹، ۱۱ مرداد ۱۴۰۱، ۶ فروردین ۱۴۰۲، ۵ شهریور ۱۴۰۲، ۱۹ و ۲۰ اسفند ۱۴۰۲ اشاره کرد.

جای تعجب دارد که حتی در ۹ دی ۱۴۰۳ نیز مدیرعامل شرکت مدیریت فناوری بورس تهران از اختلال هسته معاملات و نقش نماد بوعلی در ایجاد این مشکل خبر داد.

هنگامی که یک مشکل یک تا دو بار باعث اختلال در روند معاملات می‌شود، می‌توان آن را یک حادثه فنی دانست؛ اما وقتی یک الگوی تکرارشونده شکل می‌گیرد، دیگر نمی‌توان همه چیز را به «اختلال» و «مشکل فنی» تقلیل داد. حتی شاید این اختلالات به رانت و نفع عده‌ای خاص ارتباط داشته باشد که انتظار می‌رود هرچه زودتر توضیحات شفاف از سوی مسئولان سازمان بورس ارائه شود.